پژوهش و تنظیم از الف. هوشیار – برای اندیشهٔ نو*
یکشنبه ۱۵ تیر ۱۴۰۴
هر نوع سازماندهی سیاسی و اجتماعی در واقع شناخت و تغییر روابط طبیعی بین مجموعهای از افراد به «رابطههای سازماندهیشده» در جهت اهداف یک جریان سیاسی یا اجتماعی است. اگر نحوهٔ رابطههای بین فردی و جمعی در اثر عوامل فناورانه تغییر کند، یکی از عناصر مهم سازماندهی تغییر میکند و نحوهٔ تشکل نیازمند بازنگری جدّی میشود. شک نیست که پیدایش اینترنت- و سپس پلتفرمهای شبکهای اجتماعی- بر روابط بین فردی و به نوبهٔ خود شیوههای مبارزه تأثیر جدی داشته است. این تأثیرها امری ناشناخته نیست و طی این چند دهه مورد بررسیهای بسیاری قرار گرفته است.
سؤال اینجاست که با پیدایش موج تازهٔ انقلاب علمی-فنی و پیدایش «هوش مصنوعی» و «ایجنتها» چه تغییری در روابط اجتماعی قابل پیشبینی است و این تغییر در شیوهٔ سازماندهی و مبارزات سیاسی اجتماعی چه تأثیری خواهد داشت. روشن است که این دو موج فناوری هرچند بههممرتبطاند، اما اثرهای کیفی متفاوتی بر روابط انسانی گذاشتهاند و میگذارند. برای بررسی این تفاوتها می توان به ویژگیهای هر یک از این دو موج اشاره کرد و آنگاه به تفاوتهای میان آنها پرداخت:
۱- تغییری که با پیدایش پلتفرمهای «شبکهای» (شبکههای اجتماعی/اینترنت) رخ داد.
ویژگی اصلی: تغییر نحوهٔ اتصال انسان به انسان
- شبکهها- مثل ایمیل، فیسبوک، تلگرام، واتساپ و…- به ما امکان دادند که با انسانهای دیگر در هر نقطهٔ دنیا ارتباط فوری داشته باشیم.
- روابط انسانی دیگر به زمان-مکان محدود نبود؛ امکان دوستی، دشمنی، همکاری، یا آشنایی با افراد خارج از دایرهٔ سنتی فراهم شد.
- ارتباط انسانی به میانجیگری یک فناوری صورت گرفت و از ارتباط مستقیم خارج شد.
پیامدها:
- افزایش تنوع ارتباطات، البته با ریسک سطحی شدن.
- شکلگیری جوامعی در «فضای مجازی»، فراتر از اجتماعهای سنتی.
- افزایش تعداد ارتباطها، ولی کاهش عمق بسیاری از آنها.
- شکلگیری «هویتهای نمایشی» و اتاق پژواک (echo chamber)
۲- تغییری که با «هوش مصنوعی و ایجنتها» در حال وقوع است.
ویژگی اصلی: ورود «غیرانسان» به روابط انسانی
- ایجنتها (مثل دستیارهای هوشمند، چتباتها، آواتارهای مجازی، مدلهای زبانی) نهفقط واسطه و میانجی، بلکه بازیگر مستقیم در تعاملات اجتماعی شدهاند.
- روابط بین انسانها دیگر فقط انسان-به-انسان نیست؛ بلکه انسان-به-ایجنت یا حتی ایجنت-به-ایجنت هم به آن اضافه میشود.
پیامدها:
- شکلگیری روابط انسان با موجودات غیرانسانی (مثلاً روابط کاربران تنها که با چتبات ارتباط برقرار و صحبت میکنند).
- جایگزین شدن برخی نقشهای انسانی (دوست، مشاور، آموزگار، منشی، پزشک) با ایجنتها.
- الگوریتمها نهفقط ابزار ارتباط، بلکه طراح یا تنظیمکنندهٔ روابط شدهاند و میشوند (مثلاً الگوریتمهای دوستیابی، پیشنهاد دوست، یا سانسور هوشمند محتوا).
چنین تغییراتی چه پیامدی برای نحوهٔ سازماندهی و تشکل در مبارزات سیاسی خواهد داشت؟
ما توانستیم در فضای مجازی و پلتفرمهای شبکهای آنلاین، که بهشدت تحت حراست نیروهای حاکم دولتی و شرکتی بود، شکلی از مبارزهٔ تازه را کشف کنیم یا بیافرینیم، به نحوهٔ مبارزات خود تنوع ببخشیم، و مبارزات اجتماعی خود را، علیرغم دشواریهای بسیار، گسترش دهیم. سؤال این است که آیا میتوان از «هوش مصنوعی و ایجنتها» نیز در مبارزات ترقیخواهانهٔ اجتماعی سود برد؟ چگونه؟ این سؤالی است که نسل جوان سوسیالیستها باید برای آن پاسخ شایسته بیابد.
پایان.
* بخش اول: جنبش سوسیالیستی در برابر سلطهٔ فردگرایی (۱)
* بخش دوم: فرد انسانی به محیط طبیعی و اجتماعیاش مرتبط است (۲)
* بخش سوم: فردگرایی چگونه شکل گرفته و گسترش یافته است؟ (۳)
* بخش چهارم: گسترش فردگرایی تحولی خودبهخودی است یا سازمانیافته و هدفمند؟ (۴)
* بخش پنجم: توسعهٔ شهری نولیبرال و گسترش فردگرایی (۵)
* بخش ششم: گوشیهای هوشمند و نقش آنها در گسترش فردگرایی (۶)
* بخش هفتم: کنش جمعی در عصر فردگرایی دیجیتال: نگاهی از منظر مارکسیستی (۷)
*بخش هشتم: پیشبرد اندیشههای سوسیالیستی در دوران سلطهٔ فردگرایی (۸)