ابر قارچی ناشی از بمباران هستهیی آمریکا در ۶ اوت ۱۹۴۵ (۱۵ مرداد ۱۳۲۴) بر فراز هیروشیما، ژاپن. عکس از Getty Images.
نوشتهٔ لارنس ویتنر*
ترجمهٔ لیندا سارنگ
سهشنبه ۱۳ مرداد ۱۴۰۵
اگرچه ۸۱ سال از بمباران اتمی ژاپن در اوت ۱۹۴۵ [مرداد ۱۳۲۴] میگذرد، حاکمان کشورهای قدرتمند همچنان بیپروا بهسوی کشتار جمعی هستهیی حرکت میکنند.
نُه قدرت هستهیی جهان (ایالات متحد آمریکا، روسیه، چین، بریتانیا، فرانسه، اسرائیل، هند، پاکستان، و کره شمالی) که حدود ۱۲,۱۰۰ کلاهک هستهیی دارند، همگی با سرعتی فزاینده در حال ارتقا و گسترش زرادخانههای هستهییشاناند. هزینهٔ تسلیحات هستهیی در سال ۲۰۲۵ به بیشترین حد تاریخی یعنی ۱۱۹میلیارد دلار رسید- یعنی ۱۹درصد افزایش نسبت به سال گذشته. تنها دولت آمریکا، که بیش از نیمی از این هزینهها متعلق به اوست، در چند دههٔ گذشته در صدد توسعه و انباشت سلاحهای هستهیی به ارزش ۱٫۷تریلیون دلار بوده است.
به گفتهٔ پویش بینالمللی لغو سلاحهای هستهیی (ICAN)، «این هزینهٔ عظیم برای تولید سلاحهای هستهیی نشاندهندهٔ گرایش به پژوهش، توسعه، تأمین مالی، و ساختن ابزارهایی برای نابودی نوع بشر است.»
علاوه بر این، توافقنامههای بینالمللی کنترل تسلیحات هستهیی و خلعسلاح میان قدرتهای هستهیی فروپاشیده است. روسیه و ایالات متحد آمریکا ۸۶درصد از سلاحهای هستهیی جهان را در اختیار دارند. اگرچه این دو در گذشته معاهدههای متعددی برای محدود کردن یا کاهش اندازهٔ زرادخانههای هستهییشان امضا کردهاند، آخرین بازماندهٔ این معاهدهها که «نیو استارت» [پیمان جدید کاهش تسلیحات راهبردی (New START)] بود در فوریهٔ امسال [بهمن ۱۴۰۴] منقضی شد.
رقابت تسلیحاتی هستهیی رو به افزایش امروزی با تهدیدهای مکرر جنگ هستهیی همراه است. مقامات روسی بهویژه در این مورد بدناماند. بر اساس گزارش صدای آمریکا، از اوایل ۲۰۲۲ تا اواخر ۲۰۲۴ مقامات روسیه آشکارا ۱۳۵ بار تهدید هستهیی کردهاند که ۲۷ بار آن از زبان ولادیمیر پوتین بود. اما در آمریکا نیز دونالد ترامپ آشکارا و بارها کشورهای دیگر را به نابودی هستهیی تهدید کرده است، و کیم جونگ اون کرهٔ شمالی نیز چنین تهدیدهایی کرده است.
اوایل امسال، دبیران بولتن دانشمندان اتمی در پی ارزیابی اوضاع رو به وخامت کنونی، عقربههای «ساعت روز قیامت» معروف خودشان را به ۸۵ ثانیه مانده به نیمهشب بردند، که خطرناکترین هشدار در تاریخ اعلام این ساعت بود.
البته، هشدارهای زیادی هم بوده است حاکی از آنکه سلاحهای هستهیی فاجعهای جهانی به بار میآورند، از جمله هشدارهای زیادی که بلافاصله پس از نابودی تکاندهندهٔ هیروشیما و ناگازاکی در ژاپن [در پایان جنگ جهانی دوم] داده شد. ادوارد آر. مورو، مفسر رادیو سیبیاس آمریکا (CBS)، گزارش داد: «بهندرت پیش آمده، اگر اصلاً پیش آمده باشد، که جنگ پایان یافته باشد و پیروزمندان… به چنین درکی رسیده باشند که… بقا تضمینشده نیست.» روزنامهٔ شیکاگو تریبیون هشدار داد که جنگ اتمی آینده جهان را «به بیابانی بایر تبدیل خواهد کرد، جایی که بازماندگان… در غارها پنهان خواهند شد.» در فرانسه، آلبر کامو، رهبر مقاومت، اعلام کرد که جهان مدرن «به آخرین درجهٔ وحشیگری رسیده است» که در آن ملتها با چشمانداز «خودکشی جمعی» روبهرو هستند.
در پی گسترش ترس هستهیی در سراسر جهان، عدهٔ زیادی به فکر جلوگیری از فاجعه افتادند. برخی خواستار تقویت چشمگیر حکمرانی جهانی برای جلوگیری از بروز جنگ هستهیی شدند، در حالی که دیگران، با همین هدف، از خلعسلاح هستهیی حمایت و دفاع کردند. آلبرت اینشتین به نمایندگی از کمیتهٔ اضطراری تازهتأسیس دانشمندان اتمی این خیزش مردمی را این طور توصیف کرد که «شیوهٔ جدیدی از تفکر برای بقای انسان ضروری است.»
در دهههای بعد، جنبش ضدّهستهیی فرازونشیبهایی داشت، اما در زمانهای بسیج گستردهٔ مردمی، تأثیر مهمی بر سیاستهای مربوط به سلاح هستهیی داشت. طبیعی است که رهبران بسیاری از کشورها جذابیت سلاحهای هستهیی را احساس میکردند، بهویژه پس از هزاران سال تاریخ بشر که امنیت ملی اغلب بر قدرت نظامی استوار بوده است. با این حال، همانطور که نظرسنجیها و تظاهرات گسترده نشان میدهد، جنبش ضدّهستهیی باعث انزجار بخش بزرگی از مردم دنیا از سلاحهای هستهیی و جنگ هستهیی شد. در نتیجه، اکثر دولتها تصمیم گرفتند سلاح هستهیی نسازند یا حتی این سلاحها را در خاک کشورشان مستقر نکنند.
حتی تعداد کمی از دولتهایی که سلاح هستهیی ساختند زیر فشار افکار عمومی و فعالان ضدّهستهیی و افکار عمومی نتوانستند در برابر توافق دربارهٔ مهار کردن تسلیحات هستهیی و اقدام به خلعسلاح مقاومت کنند. دوایت آیزنهاور، جان اف. کندی، نیکیتا خروشچف، رونالد ریگان، و جورج اچ. دبلیو. بوش در زمان ورود به قدرت دولتی «کبوترهای» هستهیی نبودند، اما در واکنش به فشارهای مردمی، اقدامات چشمگیری برای کاهش خطر هستهیی کردند. برخی مقامات دولتی مانند میخائیل گورباچف حتی با اشتیاق به جنبش ضدّهستهیی پیوستند.
اما در پایان قرن بیستم پیشرفت در مقابله با تهدید هستهیی بهتدریج کم شد. اعتراضهای مردمی کاهش یافت و سازمانهای هوادار خلعسلاح هستهيی کوچکتر شدند. در مقابل، نیروهای محافظهکار و نظامیگرا [در آمریکا] تهاجمیتر شدند و از جمله تصویب پیمان جامع منع آزمایشهای هستهیی در سنای آمریکا را مسدود کردند، خواستار ساختن سلاحهای هستهیی جدید شدند، و در طرح باراک اوباما برای ایجاد جهانی عاری از سلاح هستهیی کارشکنی کردند.
اگرچه سازمانهای خلعسلاح هستهیی در اوایل قرن بیست و یکم [در آمریکا] در موضع دفاعی بودند، اما قدرت کافی برای کسب یک پیروزی بزرگ داشتند. این فعالان در پویش بینالمللی لغو سلاحهای هستهیی متحد شدند و با مقامات کشورهای کوچک غیرهستهیی همکاری نزدیکی کردند و مجموعهای از همایشهای سازمان ملل متحد با موضوع مسائل هستهیی برگزار کردند. سپس، در همایش ۲۰۱۷، نمایندگان کشورها با ۱۲۲ رأی موافق در مقابل ۱ رأی مخالف معاهدهٔ منع سلاحهای هستهيی سازمان ملل متحد (TPNW) را تصویب کردند که تولید و کاربرد سلاحهای هستهیی را منع میکند. این معاهده را، که از ژانویهٔ ۲۰۲۱ اجرایی شده است، تا کنون ۱۰۰ کشور– اکثر کشورهای جهان- امضا کردهاند.
با این حال، اوضاع همچنان وخیم است. امروزه بیشتر حاکمان قدرتهای هستهیی ملیگرای افراطی، نظامیگرا، و اقتدارگرا هستند و علاقهای به خلعسلاح هستهیی ندارند. در عوض، به آمادهسازی کشورهایشان برای جنگ هستهیی فاجعهبار مشغولاند. جای تعجب نیست که هیچکدام حاضر به امضای TPNW یا حتی پیروی از آن نیستند. اگرچه جنبش ضدّهستهیی به مخالفت با اولویتهای این قدرتها ادامه میدهد، اما همچنان ضعیف است و قادر به متوقف کردن حرکت بهسوی فاجعهٔ هستهیی نیست.
بنابراین، در صورتی که حاکمان جدید و کمتر تندرو به قدرت نیایند، و اگر جنبش ضدّهستهیی احیا و تقویت نشود، یا هر دو، وقوع جنگ هستهیی محتمل به نظر میرسد.
صادقانه بگویم، وقتی که جنگ هستهیی فاجعهباری رخ دهد، حتی مقامات دولتیای که از فاجعهها درس نمیگیرند نیز ممکن است سرانجام متقاعد شوند که عصر هستهیی نیازمند تفکری نوین دربارهٔ روابط بینالمللی است. متأسفانه، این شناخت خیلی دیر محقق خواهد شد و دیگر اهمیتی نخواهد داشت، زیرا چنین جنگی بخش اعظم زندگی بر روی زمین را نابود خواهد کرد.
* دکتر لارنس ویتنر استاد بازنشستهٔ تاریخ در دانشگاه ایالتی نیویورک/آلبانی و نویسندهٔ کتاب «مقابله با بمب» (انتشارات دانشگاه استنفورد) است.
برگرفته از وبگاه کانترپانچ
تصویرها و چکیدهٔ بالای متن افزودهٔ مترجم است.