زیردریایی هستهیی آمریکا. عکس از نیروی دریایی آمریکا، آدام کی. توماس. https://creativecommons.org/public-domain/pdm/
لیندا سارنگ – اندیشهٔ نو
چهارشنبه ۱۵ بهمن ۱۴۰۴
در میان موجی از جنگها و بحرانهای بینالمللی، بار دیگر موضوع سلاحهای هستهیی و خطر فاجعهبار آنها به کانون نگرانیهای جهانی بازگشته است. در پی تلاشهای آمریکا (طبق سندهای راهبردی دولت ترامپ و وزارت جنگ آمریکا) و روسیه (دو کشوری که هر کدام بیشتر از پنجهزار کلاهک هستهیی دارند) و چین (دارای ۶۰۰ کلاهک هستهیی) برای گسترش زرادخانهٔ هستهیی، در حالی که کشورهایی مانند هند و پاکستان و اسرائیل و بریتانیا و فرانسه و کرهٔ شمالی همچنان دارای سلاحهای هستهییاند، حالا انقضای پیمانهای کنترل این تسلیحات بیش از پیش به نگرانیها افزوده است.
«نیو استارت»، پیمان جدید کاهش تسلیحات راهبردی (New START)، رسماً روز پنجشنبه ۵ فوریه ۲۰۲۶ (۱۶ بهمن ۱۴۰۴) منقضی میشود.
آمریکا از تمدید «نیو استارت» خودداری میکند
به نوشتهٔ پراودا، ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، پیشنهاد داده است که محدودیتهای کمّی (عددی) پیمان نیو استارت برای یک سال دیگر تمدید و حفظ شود. با این حال، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، پاسخ مشخصی نداده است و گفته است که «این پیمان تمام میشود- بگذارید تمام شود، ما دوباره همراه با چین در این باره مذاکره خواهیم کرد.» این در حالی است که چین علاقهای نشان نمیدهد و میگوید که زرادخانهٔ هستهییاش بهطور نامتناسبی کوچکتر زرادخانههای هستهیی روسیه و آمریکا است.
البته کارشناسان پیشبینی نمیکنند که مسابقهٔ تسلیحاتی باعث افزایش چشمگیر کلاهکها یا حاملهای سلاحهای هستهیی شود (که در حال حاضر، طبق پیمان نیو استارت، افزایش ۱,۵۰۰ عدد برای روسیه و آمریکا است). با این حال، این کشورها به بهبود فناوری ساخت کلاهک، موشکهای بالستیک قارهپیما (ICBM)، پرتابگرها، و سایتهای پرتاب (که در حال حاضر، طبق پیمان نیو استارت، ۷۰۰ تا ۸۰۰ سایت است) ادامه خواهند داد.
پیشتازی روسیه در تولید موشکهای بالستیک قارهپیما و سامانههای پیشرفتهٔ حمل و پرتاب
روسیه بر پیشرفت در طراحی و تولید سامانههایی تمرکز دارد که رهگیری آنها غیرممکن باشد یا زمان تصمیمگیری برای واکنش نشان دادن را به فقط چند دقیقه کاهش دهند. روسیه با موشک قارهپیمای سارمات (Sarmat)، که قادر به پرواز بر فراز قطب شمال و جنوب است، جایی که سامانههای هشدار اولیهٔ آمریکا نمیتوانند آنها را پوشش دهند، با داشتن گلایدر مافوقصوت آوانگارد، که قادر به مانور دادن در لایههای متراکم جوّی است، با اژدر هستهیی پوزیدون (Poseidon) با برد تقریباً نامحدود، و باموشک کروز هستهیی بوروستنیک (Burevestnik) با زمان پرواز نامحدود، بیشک در این عرصه پیشتاز است.
آمریکا در این عرصه بسیار عقب است. بیشتر موشکهای قاره پیمای آمریکا از زیردریایی پرتاب میشوند. زیردریاییهای کلاس کلمبیا (که جایگزین کلاس اوهایو شدهاند) هر کدام ۱۶ موشک ترایدنت ۲ دی۵ (Trident II D5) حمل میکنند، اما هیچکدام هنوز عملیاتی نشدهاند. زیردریایی پیشرو آمریکا به نام یواساس دیستریکت آو کلمبیا (SSBN-826)، در حال ساخت است و حدود ۶۰٪ تکمیل شده است.
موشکهای قارهپیمای از زمین به هوای مینوتمَن-۳ (Minuteman-3) دیگر کهنه شدهاند. جایگزین آنها، سنتینل (Sentinel LGM-35)، با تأخیر و افزایش هزینه ۸۱٪ بیش از بودجهٔ پیشبینیشدهٔ اولیه مواجه است. اصلیترین مانع نیاز به ساختوساز عظیم است: ۴۵۰ سیلو باید روزآمد شوند، هزاران کیلومتر کابلکشی لازم است، و پُستهای فرماندهی دههٔ ۱۹۶۰ باید مدرن شوند. آمریکا بدون داشتن موشکهای بالستیک قارهپیمای فراصوت داخلی دارد در دفاع موشکی سرمایهگذاری میکند: بودجهٔ آژانس دفاع موشکی برای رهگیری تهدیدهای فراصوتی در سال ۲۰۲۶ افزایش یافته است.
چین هم به رقابت تسلیحاتی هستهیی وارد میشود
چین هماکنون، در اوایل سال ۲۰۲۶، در حدود ۶۰۰ کلاهک هستهیی دارد (طبق پیمان نیو استارت، روسیه ۵,۴۵۹ و آمریکا ۵,۱۷۷ کلاهک دارد). چین سالانه در حدود ۱۰۰ کلاهک به زرادخانهٔ هستهییاش اضافه میکند (البته آمار چین در اختیار عموم نیست). برخلاف کلاهکهای روسیه و آمریکا که در سایتها و حاملها نصب شدهاند، بیشتر کلاهکهای چینی همچنان در انبار نگهداری میشوند و فقط در حدود ۲۴ موشک بالستیک قارهپیما آمادهٔ شلیکاند. چین تا سال ۲۰۲۵ ساختن حدود ۳۵۰ سیلوی جدید را در مناطق بیابانی شمال آن کشور تکمیل یا تقریباً تکمیل کرده بود.
سیلوهای هستهیی همان محلهای پرتاب موشکهای بالستیک قارهپیمای هستهییاند که سازههایی بسیار محکم و زیرزمینیاند. این سیلوها در برابر حملههای اولیه مقاوماند و امکان پرتاب سریع را فراهم میکنند.
چین در حال آزمایش سامانههای بمباران مداری جزئی (FOBS) با حاملهای فراصوتی است. این سامانهها میتوانند کلاهک هستهیی را به مدار پایین در جوّ زمین بفرستند، اما پیش از تکمیل یک دور کامل (جزئی)، آن را بهسمت هدف رها میکنند. به این ترتیب، مسیر پرواز قابل پیشبینی نخواهد بود. به عبارت دیگر، میتوانند سامانههای هشدار اولیهٔ طرف مقابل را دور بزنند.
چین همچنین موشکهای بالستیک قارهپیمای سیّار DF-41 را در اختیار دارد که چند وسیلهٔ بازگشت از مدار زمین (تا ۱۰) دارد و میتواند هر نقطهای از آمریکا را هدف قرار دهد.
خطر اصلی مسابقهٔ تسلیحاتی جدید
بزرگترین خطر مسابقهٔ تسلیحاتی جدید پس از انقضای «نیو استارت» از بین رفتن سازوکارهای بازرسی است که احتمال خطای ارزیابی و محاسباتی و تنش بر سر وقوع جنگ هستهیی را افزایش میدهد. بهکارگیری هوش مصنوعی این خطر را بیشتر میکند. کشورها ممکن است هوش مصنوعی را در سامانههای فرماندهی هستهیی به کار گیرند تا واکنش را سریعتر کنند، ولی با این کار خطر وقوع «جنگ هستهیی ناشی از خطای الگوریتمی» جدّی میشود.
درخواست محدودیت هستهیی از چین میتواند عقبماندگی نظامی آن کشور را تثبیت کند. حرف روسیه این است که «اگر زرادخانههای چین را حساب میکنیم، پس باید حساب زرادخانههای فرانسه و بریتانیا را هم داشته باشیم»، که حدود ۵۰۰ کلاهک جنگی به زرادخانهٔ موجود اضافه میکند که در هیچیک از پیمانهای کنونی منظور نشده است.
واقعبینانهترین مسیر در این مرحله ایجاد قالبی جدید است: «پنجگانهٔ هستهیی» (Nuclear Five، روسیه، آمریکا، چین، فرانسه، بریتانیا) برای اشتراکگذاری پیشآگهیها و دادههای پرتاب، با امکان افزودن کشورهای هستهیی دیگر به این جمع در آینده. با این کار میتوان خطر وقوع تصادفی جنگ را کاهش داد. وقتی اعتمادهای متقابل بیشتر شد، مذاکره برای توافق بر سر معاهدهای جدید را نیز میتواند آغاز کرد.