شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵
شتابگیری عصر برق؛ جهان انرژی در نقطهٔ عطفی تاریخی
فریبرز شایگان – اندیشهٔ نو*: گزارش «چشمانداز جهانی انرژی ۲۰۲۶» تصویری نگرانکننده از نظام انرژی جهان ارائه میدهد که همزمان با بزرگترین اختلال عرضهٔ انرژی در تاریخ معاصر، رشد سریع تقاضای برق، گسترش هوشواره (هوش مصنوعی)، تشدید خطرهای آبوهوایی/اقلیمی، و رقابت بر سر زنجیرههای تأمین فناوری روبهرو شده است. آژانس بینالمللی انرژی میگوید بحران سال ۲۰۲۶ در تنگهٔ هرمز آسیبپذیری ساختاری اقتصادیای را آشکار کرده که همچنان به مسیرهای محدود انتقال نفت و گاز وابسته است.
بر اساس این گزارش، اختلال در جریان انرژی از تنگهٔ هرمز تا ماه نوامبر ادامه داشته و در مجموع به حذف ۲٫۸میلیارد بشکه نفت و ۶۰میلیارد مترمکعب گاز از عرضهٔ خلیج فارس انجامیده است. نظام انرژی در مراحل نخست بحران توانست با استفاده از ذخایر اضطراری، ظرفیتهای جایگزین، و مدیریت عرضه بخشی از این تکانه را جذب کند، اما در پی کاهش این حاشیههای حفاظتی، سهم بیشتری از هزینهٔ بحران به مصرفکنندگان منتقل شده است.
قیمت گازوئیل، که نقشی اساسی در حملونقل، کشاورزی، صنعت، و تجارت جهانی دارد، در مقاطعی از مرز ۲۰۰ دلار برای هر بشکه گذشته است. همزمان، ناامنی مسیر دریای سرخ و اختلال در عرضهٔ روسیه، در پنجمین سال جنگ اوکراین، فشار بر بازارهای جهانی را افزایش داده است.
بحران هرمز در اعداد؛ مهمترین دادههای گزارش در یک نگاه
| شاخص | رقم / برآورد | اهمیت |
|---|---|---|
| کاهش عرضهٔ نفت از خلیج فارس در بحران ۲۰۲۶ | ۲٫۸ میلیارد بشکه | بزرگترین اختلال در عرضهٔ انرژی در دهههای اخیر |
| کاهش عرضهٔ گاز از خلیج فارس | ۶۰ میلیارد مترمکعب | فشار شدید بر بازار جهانی گاز و گاز مایعشده (LNG) |
| جمعیت ساکن در کشورهای وابسته به هرمز | بیش از ۴ میلیارد نفر | این کشورها بیش از ۳۰٪ نفت مصرفیشان را از مسیر هرمز تأمین میکنند |
| سهم جمعیت جهان در کشورهای واردکننده نفت و گاز | حدود ۷۵٪ جمعیت جهان | گستردگی تأثیر بحران انرژی بر مصرفکنندگان جهانی |
| سهم نفت عبوری از هرمز که راهی آسیا میشد | حدود ۸۰٪ | نشاندهندهٔ وابستگی شدید اقتصادهای آسیایی به خلیج فارس |
| سهم گاز مایعشده (LNG) عبوری از هرمز که راهی آسیا میشد | نزدیک به ۹۰٪ | اهمیت راهبردی تنگهٔ هرمز برای امنیت انرژی آسیا |
| اوج قیمت گازوئیل در بحران | بیش از ۲۰۰ دلار در هر بشکه | رکوردی بیسابقه برای سوخت کلیدی در اقتصاد جهانی |
| رشد متوسط سالانه تقاضای برق از ۲۰۱۹ | ۳٫۳٪ | سریعتر از رشد اقتصاد جهانی |
| رشد متوسط سالانهٔ اقتصاد جهانی در همان دوره | ۲٫۹٪ | کمتر از رشد مصرف برق |
| رشد متوسط سالانهٔ کل تقاضای انرژی | ۱٫۵٪ | نصف سرعت رشد مصرف برق |
| کشورهای دارای سیاستهای جدید برقیسازی پس از بحران | ۲۵ کشور | واکنش دولتها برای کاهش وابستگی به نفت و گاز |
| کاهش مصرف نفت بهواسطه ناوگان برقی چین | حدود ۱٫۵ میلیون بشکه در روز | نمونهای از اثرات واقعی برقیسازی |
| افزایش تقاضای برق جهان تا یک دههٔ آینده | بیش از ۱۰ هزار تراواتساعت | ناشی از برقیسازی، هوشواره (هوش مصنوعی) و مراکز داده |
| سهم برق از مصرف نهایی انرژی در ۲۰۲۵ | ۲۳٪ | نقطه شروع گذار به «عصر برق» |
| سهم مورد انتظار برق در دههٔ آینده | نزدیک به ۳۰٪ | افزایش وابستگی اقتصاد جهانی به برق |
| سرمایهگذاری سالانهٔ بالادستی نفت و گاز در پنج سال اخیر | حدود ۵۴۰ میلیارد دلار | بخش عمدهٔ آن صرف حفظ تولید موجود شده است |
| سهم سرمایهگذاری صرف جبران اُفت طبیعی میدانها | نزدیک به ۹۰٪ | نشاندهندهٔ نیاز مستمر بازار به سرمایهگذاری در نفت و گاز |
چرا جنگ آمریکا و ایران و نقش اوپک اهمیت دارد؟
- تنگه هرمز کانون اصلی بحران معرفی شده است.
- بیش از ۴ میلیارد نفر به نفتی وابستهاند که بخشی از آن از این گذرگاه عبور میکند.
- حدود ۸۰درصد نفت و ۹۰درصد گاز مایعشده (LNG) عبوری از هرمز پیش از بحران راهی بازارهای آسیایی میشد.
- بحران ۲۰۲۶ نشان داد که با وجود رشد انرژیهای تجدیدپذیر و خودروهای برقی، امنیت انرژی جهان همچنان به ثبات صادرات نفت و گاز خلیج فارس و کشورهای عضو اوپک وابسته است.
چهار میلیارد نفر در معرض پیامدهای بحران هرمز
گسترهٔ تأثیر بحران بسیار فراتر از کشورهای تولیدکنندهٔ حوزهٔ خلیج فارس بوده است. سهچهارم جمعیت جهان در کشورهای واردکنندهٔ نفت و گاز زندگی میکنند و بیش از چهارمیلیارد نفر ساکن کشورهاییاند که بیش از ۳۰درصد نفت مورد نیازشان را از مسیر تنگهٔ هرمز دریافت میکنند.
کشورهای غرب آسیا (خاورمیانه) با آسیب دیدن زیرساختهای انرژی، کاهش درآمدهای صادراتی، و کمبود سوخت مواجه شدهاند. در بیرون از منطقه نیز اقتصادهای در حال توسعهٔ آسیا و اقیانوسیه و آفریقا در زمرهٔ آسیبپذیرترین واردکنندگان قرار گرفتهاند. پیش از بحران، حدود ۸۰درصد نفت و نزدیک به ۹۰درصد گاز طبیعی مایع عبوری از هرمز راهی بازارهای آسیایی میشد.
این ارقام نشان میدهد امنیت انرژی دیگر فقط به وجود منابع نفت و گاز بستگی ندارد. تمرکز جغرافیایی تولید، محدود بودن مسیرهای انتقال، ظرفیت ناکافی ذخیرهسازی، و نابرابری در توان مالی کشورها برای مقابله با افزایش قیمتها همگی به اجزای تعیینکنندهٔ امنیت اقتصادی تبدیل شدهاند.
اقتصادهای ثروتمند معمولاً امکان بیشتری برای پرداخت یارانه، آزادسازی ذخایر، و حمایت از مصرفکنندگان دارند. در مقابل، کشورهای کمدرآمد در برابر افزایش هزینهٔ سوخت، حملونقل، کود شیمیایی، و مواد غذایی با انتخابهایی دشوار روبهرو میشوند. به این ترتیب، بحران انرژی میتواند به بحرانی اجتماعی و توسعهیی تبدیل شود و دستاوردهای چندین ساله در کاهش فقر و دسترسی به انرژی را تهدید کند.
سه مسیر متفاوت برای آیندهٔ انرژی
آژانس بینالمللی انرژی برای بررسی آینده سه سناریوی اصلی را در نظر گرفته است. «سناریوی سیاستهای جاری» مسیر جهان را بر اساس سیاستهایی دنبال میکند که هماکنون اجرا میشود. «سناریوی سیاستهای اعلامشده» افزون بر اقدامات موجود، تعهدها و برنامههای رسمی دولتها را نیز محاسبه میکند. «سناریوی تابآوری شتابیافته» نشان میدهد اجرای سریعتر سیاستهای امنیتی، افزایش بهرهوری، تنوعبخشی به انرژی، و توسعهٔ انرژی پاک چگونه میتواند آسیبپذیری جهان را کاهش دهد.
این سناریوها پیشبینی قطعی آینده نیستند، بلکه نشان میدهند که تصمیمهای امروز چگونه به نتایج متفاوتی میانجامند. در مسیری که سیاستهای موجود بدون تقویت جدّی ادامه یابد، وابستگی به سوختهای فسیلی و قرار گرفتن در معرض نوسان قیمتها برای مدت طولانیتری باقی میماند. در سناریوهای مبتنی بر اقدام گستردهتر، رشد انرژیهای تجدیدپذیر، برقرسانی، و بهرهوری میتواند تقاضای نفت و گاز را محدود و مقاومت نظام انرژی در برابر اختلالها را بیشتر کند.
بحران ۲۰۲۶ در عین حال بحث دربارهٔ نقش منابع داخلی را تقویت کرده است. انرژیهای تجدیدپذیر، هستهیی، زغالسنگ، و سوختهای زیستی، بسته به منابع و اولویتهای هر کشور، ابزارهایی برای کاهش وابستگی به وارداتاند و مورد توجه قرار گرفتهاند. این تحول نشان میدهد نگرانیهای امنیتی میتواند هم به توسعهٔ انرژی پاک شتاب دهد و هم در برخی کشورها عمر منابع پُرانتشار از لحاظ گازهای گلخانهیی (کربنی) را طولانیتر کند.
جهان با سرعت بیشتری وارد «عصر برق» میشود
یکی از برجستهترین یافتههای گزارش حرکت شتابان اقتصاد جهانی به سوی برق است. از سال ۲۰۱۹، تقاضای جهانی برق بهطور متوسط سالانه ۳٫۳درصد افزایش یافته است. این رقم بیشتر از رشد ۲٫۹درصدی تولید ناخالص داخلی جهان و بیش از دوبرابر نرخ رشد کل تقاضای انرژی است که ۱٫۵درصد بوده است.
پس از آغاز بحران، دستکم ۲۵ کشور سیاستهای تازهای برای گسترش برقرسانی اعلام کردهاند. فروش خودروهای برقی در بخشهایی از اروپا و جنوبشرق آسیا و همچنین در استرالیا، برزیل، هند، و کره افزایش یافته است. در چین، گسترش ناوگان خودروهای برقی اکنون روزانه حدود ۱٫۵میلیون بشکه از مصرف بالقوهٔ نفت میکاهد.
رشد استفاده از موتورهای برقی در صنعت، افزایش شمار وسایل خانگی برقی، گسترش دستگاههای تهویهٔ مطبوع، فروش خودروهای برقی، و پمپهای حرارتی و توسعهٔ مراکز داده تقاضای برق را افزایش میدهد. برآورد گزارش این است که مصرف برق جهان طی دههٔ آینده بیش از ۱۰هزار تراواتساعت افزایش مییابد. سهم برق در مصرف نهایی انرژی نیز از ۲۳درصد در سال ۲۰۲۵ به حدود ۳۰درصد نزدیک خواهد شد.
هوشواره (هوش مصنوعی): موتور تازهٔ تقاضای انرژی
رونق سرمایهگذاری در هوشواره (هوش مصنوعی) و ساخت مراکز داده به یکی از عوامل جدید رشد مصرف برق تبدیل شده است. اما تأثیر هوشواره فقط به مصرف انرژی محدود نمیشود. این فناوری میتواند در مدیریت شبکهها، پیشبینی تقاضا، بهینهسازی بهرهوری و مصرف، کشف منابع، و افزایش کارایی نیروگاهها نیز کاربرد داشته باشد.
چالش اصلی آن است که زیرساخت برق با سرعت رشد تقاضا هماهنگ شود. ساخت نیروگاه بهتنهایی کافی نیست؛ شبکههای انتقال و توزیع، تجهیزات ذخیرهسازی، سامانههای انعطافپذیر، و زنجیرههای تأمین مواد معدنی نیز باید توسعه یابد. تأخیر در هر یک از این بخشها میتواند اتصال ظرفیتهای تازه را دشوار و خطر خاموشی یا جهش قیمت برق را بیشتر کند.
در گزارش همچنین هشدار داده شده که رخدادهای طبیعی، از موجهای گرما تا آتشسوزیهای گسترده، فشار بیشتری بر زیرساخت انرژی وارد میکنند. در نتیجه، تابآوری شبکهها در برابر بلاهای طبیعی، حملهها، و اختلالهای فنی باید به بخش جدانشدنی برنامهریزی انرژی تبدیل شود.
سرمایهگذاری: حلقهٔ تعیینکنندهٔ امنیت آینده
تأمین مالی یکی از بزرگترین موانع گذار به نظامی امنتر است. افزایش هزینهٔ استقراض بیشترین فشار را بر پروژههای سرمایهبَر و اقتصادهای نوظهور و در حال توسعه وارد میکند که از پیش نیز با هزینهٔ بیشتر جذب سرمایه روبهرو بودهاند.
در بخش نفت و گاز هم نیاز به سرمایهگذاری صرفاً به معنای افزایش تولید نیست. از حدود ۵۴۰میلیارد دلار سرمایهگذاری سالانه در بخش بالادستی نفت و گاز طی پنج سال گذشته، نزدیک به ۹۰درصد صرف جبران اُفت طبیعی تولید میدانهای موجود شده است. بنابراین، حتی ثابت نگه داشتن عرضه نیز به سرمایهگذاری مستمر نیاز دارد.
پیام مرکزی گزارش آن است که واکنش کوتاهمدت به کمبود عرضه نباید برنامهریزی بلندمدت را کنار بزند. حمایت از مصرفکنندگان در دورهٔ بحران ضروری است، اما اگر سیاستها فقط به مهار کردن فوری قیمت محدود باشد، آسیبپذیریهای اصلی باقی خواهند ماند.
آژانس بینالمللی انرژی چهار محور را برای ساختن آیندهای مقاومتر برجسته میکند: سرمایهگذاری پایدار، تنوعبخشی به منابع و مسیرهای تأمین انرژی، افزایش بهرهوری، و نوآوری. کشورها با توجه به منابع و ساختار اقتصادی و اولویتهای خودشان مسیرهای متفاوتی خواهند داشت؛ بااینحال، همه در ایجاد نظامی ارزانتر و قابل دسترسی برای همه، امنتر، و پایدارتر منافع مشترک دارند.
بحران ۲۰۲۶ نشان داده است که هزینهٔ پیشگیری از آسیبپذیری بهمراتب کمتر از هزینهٔ مواجهه با اختلالی گسترده است. تصمیمهایی که اکنون دربارهٔ شبکههای برق، حملونقل، ذخیرهسازی، انرژی پاک، و زیرساختهای نفت و گاز گرفته میشود نهتنها قیمت انرژی، بلکه مسیر رشد اقتصادی و امنیت جهان را برای دهههای آینده شکل خواهد داد.
* در تهیه و تنظیم این گزارش رسانهیی از امکانات هوشواره (هوش مصنوعی) استفاده شده است.