نوشتهٔ اِوِلینا جوهانسِن ویلن، دانشیار مطالعات جنسیتی در دانشگاه اوربرو در سوئد
مترجم: نامدار شیرازیان
شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵
پرسش «زن چیست؟» شاید ساده به نظر برسد، اما دهههاست که نظریه و جنبش فمینیستی را درگیر خودش کرده است. هرچند در پس تنوع نظریات فمینیستی طی دهههای اخیر یک واقعیت ثابت مانده است: زنان همواره بار اصلی کارهای کمدرآمد، مراقبتی، و بیمزد را به دوش کشیدهاند. زمان، بدن، و انرژی عاطفی آنها منابعیاند که سرمایهداری بدون آنها نمیتواند به بقایش ادامه دهد. نوشتار پیش رو با تکیه بر سنّت فمینیسم مارکسیستی و نظریهٔ بازتولید اجتماعی میکوشد نشان دهد که چگونه میتوان همزمان به عمومیت مفهوم زن بودن در کنار تفاوت بین زنان از طبقات مختلف اندیشید.
اِوِلینا یوهانسِن ویلِن، دانشیار مطالعات جنسیتی در دانشگاه اوربرو سوئد، در این یادداشت- که با عنوان «زیر بار سرمایهداری کار زنان کمارزش انگاشتهمیشود» منتشر شده است- میگوید که فمینیسم بدون رویارویی با نظام اقتصادیای که سازوکار این نابرابریها را شکل میدهد نمیتواند به موفقیتی پایدار دست یابد. ترجمهٔ حاضر میکوشد این توضیح را در دسترس خوانندگان فارسیزبان قرار دهد. این تحلیل در ۱۵ آوریل ۲۰۲۶ در نشریهٔ ژاکوبن منتشر شده است. گفتنی است که خانم ویلن کتابی در مورد الغای خانواده (Family abolition) نیز در دست انتشار دارد.
*****
در حوزهٔ مشاغل کمدرآمد، شغلهای مراقبتی، و کارهای بدون مزد، زنان حضوری بسیار بیش از انتظار دارند. زمانی که صرف میکنند، بدنشان، و انرژی عاطفیشان منابعی برای حصول سرمایهاند. ممکن نیست فمینیسم بتواند بدون رویارویی با نظام اقتصادیای که ساختارِ این نابرابریهای است به موفقیتی دست یابد. کماند پرسشهایی که نظریهها و جنبشهای فمینیست را به اندازهٔ این پرسشِ بهظاهر ساده مُدام دچار مشکل کردهباشند: زن چیست؟ برخی درصدد برآمدهاند که مستقیم به آن پاسخ دهند. نظر دیگران این است که این پرسش بهخودیِخود صورتی از طرد و محرومیت است، تقاضا برای توصیفی که ناگزیر گروهی را مستثنی میکند. گروهی دیگر نیز بهکل از پاسخ دادن به این پرسش سر باز زدهاند، با اصرار بر این که فمینیسم نباید از جستوجو برای یک جوهر جهانی آغاز شود.
پاسخهای گوناگون منعکسکنندهٔ لحظات سیاسیِ متفاوتاند. در دههٔ ۱۹۷۰، فمینیستهایی که از مارکسیسم متاثر بودند رویکردی ساختاری به این سوال داشتند، با این پرسش که زنان به عنوان یک گروه در پاسداری از نظمِ اجتماعیِ موجود چه نقشی ایفا میکنند. در دههٔ ۱۹۸۰، رویکردهای روانتحلیلگرانه و پساساختارگرایانه در پاسخشان بر ذهنیت تمرکز میکردند: معنای زندگی بهعنوان زن چیست؟ زنانگی چگونه رابطهٔ فرد را با بدنش، با زبان، با جنسیت و با دیگران شکل میدهد. در تمامی این روایتها، نهاد زن هرگز پایدار نیست، بلکه منکسر است و بهطور بیسابقهای مصنوعی.
در دهههای اخیر، این بحث بهطور فزایندهای صورتِ مناقشهای بر سرِ هویت به خود گرفتهاست. پرسش دیگر صرفا این نیست که زن چیست؟ بلکه این است که چه کسانی زن محسوب میشوند؟ و این که فصل مشترکِ این دستهبندی با نژاد، طبقه، جنسیت، ناتوانی، و ملیت چیست؟ این تغییر موضع اغلب به فمینیسم تقاطعی[۱] (اینترسکشنال) نسبت دادهمیشود، اگرچه دامنهٔ تقاطعمندی[2] گستردهتر از نسخهٔ هویتمحوری است که در بحثهای عمومی رایج است. در این چارچوب فکری، هیچ پاسخ واحدی به این پرسش که زن چیست؟ وجود ندارد. زندگی زنان توسط ساختارهای متعدد قدرت شکل گرفتهاست که از یکدیگر جداییناپذیرند.
تأکید بر تفاوت اغلب بهمثابهٔ گسستی از گذشتهٔ فمینیسم مطرح میشود، اما این گمان که سرکوب زنان بهواسطهٔ طبقه و نژاد صورت میگیرد با مطرح شدنِ مفهومِ تقاطعمندی آغاز نشدهاست. فمینیستهای سیاهپوست مدتها پیش از آنکه این مفهوم زاییده شود چنین نظری داشتند و همچنین چند دهه پیشتر، فمینیستهای مارکسیست از فمینیستهای لیبرال به دلیل جدا کردنِ «پرسشِ زن» از «پرسش طبقه» خرده میگرفتند. همانطور که محقق سوئدی حوزهٔ جنسیت، لِنا گونارسِن[3]، اشاره کردهاست، مبنای این ادعا که در گذشته نظریهٔ فمینیسم زنان را گروهی یکدست و متجانس تلقی میکرد کاریکاتورهای نسلهای پیشتر فمینیسم است.
یکی از سنتهای فمینیسم که اغلب به همین شیوه رد میشود فمینیسم مارکسیستی[۴] است. گرچه همین فمینیسم مارکسیستی است که مفیدترین ابزارهایی که برای پاسخ به پرسش زن چیست؟ در دست داریم را در اختیار میگذارد. پاسخ با جستوجو برای تعریفی ابدی پیدا نخواهدشد، در عوض باید پرسید زنان چه نقشی در بازتولید جامعهٔ سرمایهداری بازی میکنند؟
نظریهٔ بازتولید اجتماعی فمینیسم مارکسیستی هم درکِ تفاوتهای موجود میان زنان را ممکن میسازد و هم درکِ اشتراکهایشان را. این نظریه به ما اجازه میدهد که ببینیم چگونه زندگی زنان به واسطهٔ یک نظم اقتصادیِ واحد شکل میگیرد، حتی زمانی که تجربههایشان بسیار متفاوتاند. پرسش این نیست که چگونه تفاوتها را پاک کنیم، بلکه این است که چگونه این تفاوتها در یک نظام رایج پدید میآیند؟ همانطور که نظریهپرداز فمینیسم پسااستعماری[۵]، چاندرا تالپادِی موهانتی [6]، در جایی میپرسد: این به چه معنا است که ما همگی در یک نظم جهانی سرمایهداری زندگی میکنیم؟ و چگونه این نظم اوضاع مشترکی را پدید آوردهاست که ممکن است برخلاف دستهبندیهای موجود میان زنان، مبنای همدلی میان عمدهٔ زنان قرار گیرد؟
نظریهٔ بازتولید اجتماعی چیست؟
انتقاد کارل مارکس[7] از سرمایهداری بیش از هر چیز بر تولید متمرکز بود: چگونه کارگران ارزش تولید میکنند؟ چگونه کالا به گردش درمیآید؟ و چگونه تناقضهای این سیستم منجر به وقوع بحرانهایی میشود؟ اما مارکس بهخوبی آگاه بود که تولید تنها ایراد این نظام نبود. سرمایهداری به فرآیندهای اجتماعیای وابسته است که خود بر آنها نظارت کاملی ندارد. نیروی کار تنها کالایی است که سرمایهداری بهخودیِخود نمیتواند تولید کند، حتی با این وجود که کاملا به آن وابسته است. مارکس بنا داشت دربارهٔ حکومت، استعمار و نظام اعتباری مطالب بیشتری بنویسد، اما هرگز این پروژه را به پایان نرساند. آثارش نباید بهمنزلهٔ دکترین تمام و کمال تلقی شود، که نقطهای برای شروعاند.
همانطور که نانسی هُلمْسْتروم[8]، فیلسوف، بیان کرده است، ضرورت ندارد که فمینیسم مارکسیست نظریات مارکس را رها کند تا بتواند سرکوب جنسی را درک کند، بلکه باید تحلیل مارکس را بسط بدهد. نظریهٔ بازتولید اجتماعی دقیقا همین کار را میکند. این پرسش را مطرح میکند که چه چیزی باید، هر روزاتفاق بیفتد که سرمایهداری به عملکرد خود ادامه دهد. کارگران باید به دنیا بیایند، بزرگ شوند، غذا بخورند، آموزش ببینند، مراقبت شوند، و به اندازهٔ کافی سالم بمانند که کار کنند. خانواده باید بهدرستی کار کند. مدرسه و بیمارستان باید بهخوبی فعالیت کنند. کل نظام درمان و مراقبت باید در حال فعالیت باشد پیش از آن که حتی بتوان یک کالا تولید کرد. این فعالیتها خارج از سرمایهداری قرار نمیگیرند، که لابهلای بنیادهای پنهاناش نهفتهاند. نانسی فرِیْزِر[9] این فعالیتها را به عنوان شرایط پسزمینهٔ سرمایهداری توصیف میکند – صورتهایی از کار و زندگی اجتماعی که این نظام به آنها وابسته است، اما از این که آنها را بخشی از خود تلقی کند سربازمیزند. بخش عمدهای از آن در حوزهٔ خصوصی، بهویژه در خانواده، صورت میگیرد. در خانواده است که کارگران تولید و بازتولید میشوند، نه تنها از جنبهٔ بیولوژیک، بلکه از منظر اجتماعی و عاطفی. بدون این حوزه، سرمایهداری نمیتواند ادامهٔ بقا بدهد. گرچه باز هم، سرمایهداری، با نفوذ به عرصههایی جدیدی از زندگی به قصد حصول منفعت و با وارد کردن درمان، خانواده و روابط اجتماعی به معادلهٔ بازار، پیوسته به فرسودنِ همان شرایطی میپردازد که بقایش به آن بسته است.
بدون کار بیمزد وجودِ کار بامزد ناممکن خواهدبود
فمینیستهای مارکسیست مدتهاست که توضیح میدهند در این رَوَند، نقشی مشخص به عهدهٔ زنان بهعنوان یک گروه گذاشته شده است. زنان بار مسئولیتِ اصلیِ کارِ خانه، مراقبت و حمایت عاطفی را به دوش کشیدهاند. همانطور که جامعهشناس مارکسیست، لیس فوگِل[10] شرح میدهد پایههای سرمایهداری بر تعامل میان بهرهکشیِ اقتصادی و روابط اجتماعیِ جنسیتزده استوار است. پدرسالاری و سرمایهداری یکی نیستند، اما یکدیگر را استوارتر میکنند.
سیلویا فِدِریچی[11] بیانی معروف دارد که کارِ خانه و مراقبت باید بهمثابهٔ شغل تلقی شوند، نه ابرازِ عشقِ ناب. زنان از نظر جسمی و احساسی مردان را تیمار میکنند و در عوض مردان نیروی کارشان را به سرمایه میفروشند. نظریهپرداز سیاسی، آنا یوناسدوتیر[12]، مراقبت و تیمار زنان را «نیروی عشق»[13] توصیف میکند که میتوان آن را با نیروی کار، که پشتیبانِ حسِ استقلال فردی مردان است، مقایسه کرد.
نظریهٔ بازتولید اجتماعی[14] اغلب میان استثمار و تصاحبِ بدون جبران یا مصادرهٔ اجتماعی کار و ظرفیتهای زیستی تمایز قایل میشود. استثمار به کاری در برابر مزد ارجاع میشود که در آن کارگران کمتر از ارزشی که تولید میکنند مزد میگیرند. مصادرهٔ اجتماعی کار و ظرفیتهای زیستی به کاری اشاره دارد که ضروری است اما بدون مزد، مانند کارِ خانه و مراقبت. سرمایهداری به هر دو وابسته است. بدون کارِ بیمزد وجودِ کار بامزد ناممکن خواهد بود.
نظریهپردازان بعدی این مفهوم را بسط دادهاند تا نهادهای عمومی مانند مدرسه، نظام رفاه اجتماعی، نظام درمان و همچنین فرآیندهای جهانی مانند مهاجرت دستهجمعی و بردهداری را نیز دربرگیرد. تمامی اینها بخشی از بازتولید نیروی کار محسوب میشوند. سرمایهداری نه تنها به کارگران نیاز دارد، بلکه به کارگرانی نیاز دارد که زنده و آموزشدیده باشند، در خانهای ساکن باشند و هر روز سر کار حاضر شوند.
از آنجا که زنان بر این فعالیتها متمرکزند، به طرق مشخصی تحت تاثیر سرمایهداری قرار دارند. اکثریت زنان متعلق به طبقهٔ کارگرند. بسیاری در حوزهٔ مراقبت، آموزش، خدمات و کارهای خانگی مشغول به کارند – مشاغلی که برای جامعه ضروریاند اما قاعدتا کمارزش انگاشتهمیشوند. این بخشها پیوسته تحت فشارند؛ چرا که سرمایه همواره در صدد است که هزینهٔ نگهداشتن نیروی کار را کاهش دهد. ازاینرو، جدال بر سرکسب منفعت جدالی است بر سر این که جامعه حاضر است چهقدر بابت مراقبت، آموزش و رفاه هزینه کند. جدالی است بر سر شرایط خود زندگی.
نولیبرالیسم، مشاغل مراقبتی، و دستهبندی جهانی بازتولید
این فشارها شدیدتر شدهاند. خدمات عمومی خصوصیسازی شدهاند، از بودجهٔ رفاه اجتماعی کاستهشدهاست و مشاغل مراقبتی بهطور فزایندهای به کالا تبدیل میشوند. انتظار موجود از مدارس، بیمارستانها و مراکز مراقبت از سالمندان دیگر صرفا سرِ پا نگهداشتنِ جامعه نیست؛ از آنها انتظار میرود که منفعت حاصل کنند. کارگران این بخشها شرایطِ روبهافولی دارند، درحالیکه با کسانی که به مراقبت نیاز دارند بهمثابه مشتری رفتار میشود.
وقتی دولت از حوزهای کنارهگیری میکند، بار آن مجددا به دوش خانواده میافتد و در درون خانواده به دوش زنان. از زنان انتظار میرود که برای مزد کار کنند؛ درحالیکه مسئولیت عمدهٔ فعالیتهای مراقبتیِ بیمزد را نیز بر عهده دارند. نتیجهٔ آشنا همان تحملِ بار دوچندان است، که تیغش در شرایط ریاضت اقتصادی تندتر نیز میشود. همهٔ زنان این شرایط را یکسان تجربه نمیکنند. زنان طبقهٔ متوسط اغلب میتوانند انجام کار خانه را در قبال مزد به دیگران بسپارند. آنهایی که منابع مالی بیشتری در اختیار دارند میتوانند در قبال پرداخت هزینههای مربوطه، مراقبت از فرزندان و سالمندان را به دیگران بسپارند و خدمات درمانی خصوصی دریافت کنند. زنانی که برخوردار نیستند باید این کارها را خودشان انجام دهند.
زنانی که چنین ترتیبی را ممکن میسازند از میان مهاجران دستهجمعیاند یا کارگرانی که از تبعیض نژادی رنج میبرند. همانطور که آرلی راسل هُوکشیلد[15] بیان میکند زندگیهای ما بهواسطهٔ زنجیرهٔ مراقبت جهانیای سرِ پاست که در آن زنانِ کشورهای کمبرخوردارتر کارهای بازتولیدیِ زنانِ برخوردارتر را انجام میدهند تا این زنان بتوانند در بازار کار به رقابت ادامه دهند. مراقبت ناپدید نشدهاست، برونسپاری شدهاست. این منطق حتی به بازارِ روبهرشدِ رحمِ اجارهیی[16] نیز تعمیم مییابد، جایی که فعالیت بازتولیدی بهخودیِخود به کالا تبدیل شدهاست. زنان کمبرخوردارتر، اغلب از کشورهایی متفاوت، آبستن فرزندان مشتریان برخوردارترند. زنجیرهٔ مراقبت جهانی آشکار میسازد که چهقدر سرمایهداری عمیقا به به نهاد نابرابر بازتولید اجتماعی وابسته است.
بازتولید اجتماعی و تقاطعمندی
نظریهپردازان معاصر بازتولید اجتماعی مانند فرِیزِر[17]، تیتی باتاچاریا[18] و چینتسیا آروتسا[19] میگویند که ممکن نیست فمینیسم بتواند نمایندهٔ عمدهٔ زنان باشد بی آن که به مقابله با سرمایهداری برخیزد. این واقعیت که آزادی برخی از زنان در گروِ انقیاد و فرودستیِ بعضی دیگر از زنان است این امر را اجتنابناپذیر میکند. بر خلاف این، نظریهپردازان بهندرت رویکردشان را تقاطعمند (بینرشتهای) توصیف میکنند، حتی با این وجود که این دو رویکرد دغدغههای مشترک مهمی دارند. هر دو تحلیل به صورتهای متعدد ستم و سرکوب میپردازند. هر دو این تفکر را که میتوان جنسیت را به صورت جداگانه درک کرد رد میکنند. هر دو تاکید میکنند که طبقه، نژاد، گرایش جنسی و جنسیت با یکدیگر در تعاملاند.
اساس همبستگی نه یکسان بودن، که شرایط مشترک است
تفاوت در بخشی است که مورد تاکید است. نظریهٔ تقاطعمندی، بهویژه در صورتهای هویتمحورش، اغلب ساختارهای متفاوت قدرت را به یک اندازه بنیادی لحاظ میکند. معمولا بر تجربیات زیسته تمرکز میشود و بر شیوههایی که افراد هویتهای متعددی را بهطور همزمان زندگی میکنند.
نظریهٔ بازتولید اجتماعی پرسش متفاوتی مطرح میکند: چگونه این صورتهای متعدد سرکوب و ستم در درون یک نظام مشخص نهادینه شدهاند؟ موضوع اصلی نه رتبهبندیِ نابرابریها، که درکِ چگونگیِ ارتباطشان است. همانطور که سوزان فرگوسن[20] بیان کرده است، تحلیلهای تقاطعمند گاهی صورتهای متفاوت ستم و سرکوب را توصیف میکند بدون آن که به توضیح روابط اجتماعیای که به تولیدشان منجر شدهاست بپردازند.
سرمایهداری چارچوب تاریخیای که این روابط در آن شکل میگیرند را برای نظریهٔ بازتولید اجتماعی فراهم میکند. این به آن معنا نیست که هر نابرابری را باید به حساب طبقه گذاشت، اما حاوی این معناست که سازوکار تولید و بازتولید، چگونگی عملکرد سلسلهمراتب دیگر را شکل میدهد. هدفْ حاشا کردن تفاوتها نیست، بلکه درک تفاوتهاست بهمثابهٔ جزئی از یک کلیّت فراگیرتر. زنان تجربههای یکسانی ندارند، اما زندگیهایشان بهواسطهٔ نظم اقتصادی یکسانی به هم مربوط است. همدلی بر پایهٔ یکسان بودن نیست، بلکه بر پایهٔ شرایط مشترک است.
چرا نظریهٔ بازتولید اجتماعی امروزه حائز اهمیت است؟
ایدهٔ جنبش متحد زنان اغلب به سبب گذشتنِ تاریخِ انقضا رد میشود، با این پیشفرض که زنان بیش از آن متفاوتاند که بتوانند همه در اتحاد با هم فعالیت کنند. حقیقتی در این نهفته است. زندگیهای زنان بهغایت با یکدیگر متفاوت است. نژاد، طبقه، گرایش جنسی و ملیت حائز اهمیتاند.
گرچه اشتباهی که اغلب از سوی مخالف رخ میدهد نیز به همان اندازه گمراهکننده است. عمدهٔ زنان، با تمام تفاوتهایشان، در نظام سرمایهداری زندگی میکنند که از راههای مشخصی به کار آنها وابسته است. تعداد زنانی که به مشاغل کمدرآمد، مراقبتی، و بیدرآمد مشغولاند بیش از حد است. زمانشان، بدنشان، و انرژی عاطفیشان منابعیاند برای تولید سرمایه. این به آن معنا نیست که بهتر است زنان صرفاً در گروههای زنان سازماندهی شوند. بلکه مفهوم آن این است که ممکن نیست فمینیسم بدون رویارویی با نظام اقتصادیای که سازوکار این نابرابریها را شکل میدهد موفق شود.
نظریهٔ بازتولید اقتصادی راهی پیشرو میگذارد که بتوان همزمان به تفاوتها و اشتراکها اندیشید. این نظریه نشان میدهد که چگونه تولید زندگی در زیر بار سرمایهداری سازماندهی میشود، چگونه برخی زندگیها مورد حمایت قرار میگیرند؛ درحالیکه بقیه نادیده گرفته میشوند و این که چگونه مبارزه برای دسترسی به خدمات مراقبتی، اشتغال و بقا از مبارزه برای کسب منفعت جداییناپذیرند. با پرسیدن این سوال که چه کسانی کارهایی که جامعه را سر پا نگه میدارد انجام میدهند – و در چه شرایطی – میتوانیم طرحی از سیاستی مشخص را ببینیم که نه تنها باب طبع شمار اندکی است، بلکه وصف حال عمدهٔ جامعه نیز هست.
مأخذ: https://jacobin.com/2026/04/women-feminism-capitalism-social-reproduction
پانوشتهای مترجم برای تبیین مفاهیم نظری و معرفی اشخاص:
[۱] Intersectional Feminism: فمینیسم تقاطعی نشان میدهد چگونه انواع مختلف تبعیض با نابرابری جنسیتی همپوشانی دارند. بهعنوان نمونه، نژاد، طبقهٔ اجتماعی، گرایش جنسی، یا معلولیت بر نابرابری جنسیتی اثرگذار است. این عوامل نحوهٔ مواجهه فرد با تبعیض یا برخورداری از امتیاز را شکل میدهند. به عبارت دیگر، فمینیسم تقاطعی نشان میدهد تبعیض جنسی/جنسیتی همهٔ زنان و دختران را به یک شکل تحت تأثیر قرار نمیدهد.
[2] Intersectionality
[3] Lena Gunnarsson
[۴] Marxist feminism : فمینیسم مارکسیستی شاخهای از نظریه فمینیستی است که میگوید سرمایهداری عامل اصلی سرکوب زنان است. به اعتقاد فمینیستهای مارکسیست، آزادی زنان تنها با برچیدن نظامهای سرمایهداری که در آنها بخش زیادی از کار زنان بدون مزد است محقق میشود.
[۵] Postcolonial feminism : فمینیسم پسااستعماری شکلی از فمینیسم است که بهعنوان پاسخی به فمینیسم با تمرکز بر تجربیات زنان در فرهنگهای غربی و مستعمرات توسعه یافت. فمینیسم پسااستعماری بهدنبال توضیح روشی برای حل نژادپرستی و آثار سیاسی، اقتصادی و فرهنگی طولانیمدت استعمار بر زنان غیرسفیدپوست و غیرغربی در دنیای پسااستعماری است.
[6] Talpade Mohanty
[7] Karl Marx
[8] Nancy Holmstrom
[9] Nancy Fraser
[10] Lise Vogel
[11] Silvia Federici
[12] Anna Jónasdóttir
[13] Love Power
[14] Social reproduction theory
[15] Arlie Russell Hochschild
[16] Surrogacy
[17] Fraser
[18] Tithi Bhattacharya
[19] Cinzia Arruzza
[20] Susan Ferguson
برگرفته از قلمرو رفاه