چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵
اگرچه ترانزیت دریایی نفت خام ایران به خارج از خط محاصرهٔ آمریکا از اواسط ژوئیه متوقف شده، صادرات محصولات نفتی ایران با وجود سقوط شدید همچنان از مسیرهای دریایی و زمینی ادامه دارد.
بهنظر میرسد بخشی از محصولات نفتی ایران از طریق دریای عمان و با پنهان شدن در میان محمولههای نفتکشهایی که عملیات انتقال کشتی به کشتی انجام میدهند راهی بازارهای خارجی میشود. بخش دیگری نیز از طریق مرزهای زمینی، بهویژه به مقصد افغانستان و پاکستان، صادر میشود.
آمریکا از ۱۴ ژوئیه (۲۳ تیر) محاصرهٔ دریایی ایران را آغاز کرد. بر اساس گزارشها، ایران طی چهار ماه گذشته نتوانسته محمولهای از نفت خامش را به بازارهای خارجی برساند. با این حال، دادههای شرکت ردیابی نفتکشها و اطلاعات انرژی کپلر که به رؤیت مرکز دادههای باز ایران رسیده نشان میدهد ایران از زمان آغاز محاصرهٔ آمریکا تا پایان اکتبر (۹ آبان)، بهطور متوسط روزانه حدود ۲۲۰هزار بشکه محصولات نفتی از تنگهٔ هرمز ترانزیت کرده است. بیش از ۶۰درصد این حجم را گاز مایع (در واقع گاز مایعشده زیر فشار)، شامل پروپان و بوتان، تشکیل میدهد.
البته عبور این حجم از محصولات نفتی از تنگهٔ هرمز لزوماً بهمعنای عبور تمام محمولهها از خط محاصرهٔ دریایی آمریکا نیست. با این حال، گزارشهای شرکتهای ردیابی نفتکشها از ذخایر نفت و محصولات نفتی ایران روی آب نشان میدهد بخش چشمگیری از این محمولهها توانسته است از خط محاصره عبور کند.
سازمان اتحاد علیه ایران هستهیی در گزارشی که ۹ نوامبر منتشر کرد اعلام کرد از زمان برقراری مجدد محاصره، حدود یازده نفتکش کوچک حامل گاز مایع ایران موفق شدهاند از خط محاصره عبور کنند.
این سازمان همچنین اعلام کرد دستکم ۵۶ نفتکش حامل نفت ایران، عمدتاً نفت خام و همچنین محصولات نفتی و گاز مایع، در حال حاضر در امتداد سواحل ایران فعالیت میکنند.
پیشتر خبرگزاری رویترز در گزارشی به تاریخ ۱۶ اکتبر نوشته بود که ایران با وجود محاصرهٔ دریایی آمریکا توانسته است از ماه ژوئیه مقداری گاز مایع و سوخت جت صادر کند.
بر اساس این گزارش، حجم محمولههای گاز مایع ایران که از خط محاصره عبور کرده حدود ۴٫۱میلیون بشکه (روزانه ۴۳هزار و ۶۰۰ بشکه) برآورد شده بود.
دادههای جدیدتر کپلر نشان میدهد صادرات دریایی محصولات نفتی ایران فقط به گاز مایع و سوخت جت محدود نیست و حجم صادرات محصولات نفتی ایران از مسیر دریایی احتمالاً بهمراتب بیشتر از حجم محمولههایی است که رویترز و سازمان اتحاد علیه ایران هستهیی از عبور آنها از خط محاصرهٔ آمریکا گزارش دادهاند.
صادرات زمینی محصولات نفتی ایران
شرکت کپلر فقط صادرات دریایی محصولات نفتی ایران را رصد میکند. با این حال، همایون فلکشاهی، کارشناس ارشد این شرکت، به مرکز دادههای باز ایران گفته است که به نظر میرسد ایران صادرات محصولات نفتی از مرزهای زمینی را نیز افزایش داده است.
پاکستان و افغانستان از مشتریان سُنّتی گاز مایع و برخی دیگر از محصولات نفتی ایراناند.
آمارهای اتاق بازرگانی ایران نشان میدهد پاکستان در سال مالی گذشتهٔ ایران منتهی به ۲۰ مارس ۲۰۲۶ (۲۹ اسفند ۱۴۰۴)، حدود ۲۸۰هزار تُن و افغانستان حدود ۱۶۰هزار تن گاز مایع از ایران خریداری کردهاند. مجموع این دو رقم معادل حدود ۵درصد کل صادرات گاز مایع ایران در همان سال بود.
البته این آمارها تمام گاز مایع صادراتی ایران به پاکستان را در بر نمیگیرد. از یک سو، ایران برای دور زدن تحریمها بخشی از گاز مایع را با عنوان دیگر مشتقات نفتی صادر میکند و از سوی دیگر، آمارهای رسمی پاکستان نشان میدهد این کشور در سالهای گذشته بهطور متوسط سالانه ۸۰۰هزار تُن، معادل روزانه حدود ۲۲۰۰ تُن، گاز مایع از ایران وارد کرده است.
شواهد از افزایش چشمگیر این واردات در ماههای اخیر حکایت دارد. خبرگزاری رویترز در گزارشی به تاریخ ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶ (اول آبان ۱۴۰۵)، به نقل از انجمن الپیجی پاکستان، اعلام کرد واردات گاز مایع آن کشور از ایران به حدود ۷هزار تُن در روز رسیده که بیش از سه برابر میانگین سالهای گذشته است.
با این حال، در همان مقطع، تجارت گاز مایع دو کشور با اختلال جدّی روبهرو شد. رویترز گزارش داد که بسته شدن دو گذرگاه اصلی مرزی «گبد-ریمدان» و «تفتان» از ۱۷ اکتبر (۲۵ مهر) واردات گاز مایع ایران به پاکستان را متوقف کرده است. به گفتهٔ یک مقام پیشین اتاق بازرگانی گوادر، بیش از ۴هزار تُن از واردات روزانهٔ گاز مایع پاکستان از مسیر گذرگاه گبد-ریمدان انجام میشد و این محمولهها نیز متوقف شده بود.
این اختلال در شرایط تشدید فشارهای آمریکا بر تجارت خارجی ایران رخ داد و به کمبود گاز مایع و افزایش قیمت آن در پاکستان انجامید. به گزارش رویترز، قیمت سیلندر ۱۲ کیلویی گاز مایع در برخی مناطق پاکستان طی چند روز از ۴۵۰۰ به ۷۰۰۰ روپیه افزایش یافت.
اگرچه رقم ۷هزار تُن در روز را نمیتوان میانگین پایدار واردات سالانهٔ پاکستان در نظر گرفت، این دادهها نشان میدهد تجارت زمینی گاز مایع ایران و پاکستان در ماههای اخیر اوج گرفته بود. با وجود فشارهای خارجی، این مسیر نیز اکنون با محدودیتهای جدّی روبهرو شده است.
از وبگاه مرکز دادههای باز ایران