چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵
نیما حیدری – اندیشهٔ نو: وویجر ۱ (Voyager 1)، کاوشگر ناسا که نزدیک به ۵۰ سال پیش به فضا پرتاب شد، روز ۱۸ نوامبر (۲۷ آبان) به نقطهای تاریخی در مسیرش رسید و نخستین ساختهٔ دست بشر شد که فاصلهای معادل یک روز نوری از زمین را پیموده است. این فضاپیما در این روز به فاصلهٔ حدود ۲۵٫۹میلیارد کیلومتری زمین رسید، مسافتی که نور برای پیمودن آن به ۲۴ ساعت زمان نیاز دارد. نزدیکترین ستاره ۴٫۲ سال نوری از زمین فاصله دارد. همین فضاپیما اگر با همین سرعت به سفرش ادامه دهد، تقریباً ۱۸هزار سال دیگر به فاصلهٔ یک سال نوری از ما میرسد!
این دستاورد اگرچه تغییری در مأموریت وویجر ۱ نمیدهد، اما نقطهعطفی در تاریخ اکتشافهای فضایی و نمادی از توانایی فناوری بشر در عبور از مرزهای شناختهشدهٔ فضاست و به همین دلیل مورد توجه دانشمندان و مهندسان قرار گرفته است.
علاوه بر وویجر ۱، چند فضاپیمای دیگر آمریکا نیز در مسیرهای دوردست منظومهٔ شمسی و فراتر از آن در حال حرکتاند. مهمترین آنها شامل وویجر ۲، پایونیر ۱۰، پایونیر ۱۱ و نیوهورایزنز است. وویجر ۲ نیز وارد فضای میانستارهیی- فراتر از خورشید- شده و ناسا پیشبینی میکند حدود سال ۲۰۳۵ به فاصلهٔ یک روز نوری از زمین برسد.
این فضاپیماها عملاً مقصد نهایی مشخصی ندارند و پس از پایان عمر عملیاتیشان نیز به سفر در کهکشان ادامه خواهند داد. وویجرها علاوه بر ابزارهای علمی حامل «صفحهٔ طلایی»اند. این لوح یا صفحه حاوی مجموعهای از تصویرها، صداها، و پیامهایی از تمدن بشری است که برای معرفی کردن زمین به هر تمدن هوشمند احتمالی در آینده طراحی شده است. به همین دلیل، این کاوشگرها را میتوان سفیران میانستارهیی بشر دانست که ردپای تمدن انسانی را به ژرفای فضا میبرند.
کشورهای دیگر مانند روسیه، چین، اروپا، ژاپن، و هند نیز مأموریتهای مهمی به ماه، مریخ، سیارههای دیگر، و اعماق منظومهٔ شمسی انجام دادهاند، اما هنوز هیچیک فضاپیمایی معادل وویجرها در فضای میانستارهیی (فراتر از خورشید) ندارند. با این حال، پروژههایی برای آینده مطرح شده است، از جمله طرح «شنسو» (Shensuo) چین و طرح «Interstellar Probe» ناسا که هدف آنها مطالعهٔ نواحی بسیار دوردست فراتر از هلیوسفر پیرامون خورشید است.
از مشتری و زحل تا فضای میانستارهیی
وویجر ۱ در ۵ سپتامبر ۱۹۷۷ (۱۳ شهریور ۱۳۵۶) با هدف مطالعهٔ سیارههای غولپیکر منظومهٔ شمسی به فضا پرتاب شد. این فضاپیما طی مأموریت اولیهاش از کنار مشتری و زحل عبور کرد و اطلاعات ارزشمندی دربارهٔ این دو سیاره و ماههای آنها به زمین فرستاد.
اما پایان این مأموریت اصلی به معنای پایان سفر وویجر نبود. این کاوشگر در سال ۲۰۱۲ از هلیوسفر، حباب محافظی که بادهای خورشیدی ایجاد کردهاند، عبور کرد و نخستین فضاپیمای تاریخ شد که وارد فضای میانستارهیی شد. اکنون نیز با سرعتی در حدود ۶۱هزار کیلومتر در ساعت به حرکت ادامه میدهد و همچنان دادههای علمی به زمین مخابره میکند.

سفیری از زمین برای جهان
مشهورترین محمولهٔ وویجر ۱ شاید ابزارهای علمی آن نباشد، بلکه «صفحهٔ طلایی وویجر» باشد، لوحی روکششده با طلا که تصویری فشرده از تمدن بشری بر روی آن گذارده شده است.
این صفحه شامل مجموعهای از تصویرها، پیامهای خوشامدگویی به زبانهای گوناگون، موسیقی فرهنگهای گوناگون، و صداهای طبیعی زمین مانند امواج اقیانوس، باد، پرندگان، و فعالیتهای انسانی است. هدف از این ابتکار معرفی کردن زمین و ساکنانش به هر تمدن هوشمند احتمالی در آینده است که به این لوح یا دیسک دست مییابد.
به همین دلیل، وویجر ۱ فقط یک کاوشگر علمی نیست، بلکه میتوان آن را دورترین سفیر تمدن بشری در کیهان دانست.
اهمیت یک روز نوری
رسیدن به فاصلهٔ یک روز نوری بیش از آنکه دستاوردی عملیاتی باشد، اهمیتی نمادین و علمی دارد. اکنون هر علامت رادیویی که از زمین برای وویجر ۱ ارسال میشود یک شبانهروز کامل در راه است تا به مقصد برسد و دریافت پاسخ آن نیز یک روز دیگر زمان میبرد.
این رکورد همچنین یادآور ابعاد شگفتانگیز کیهان و جهان پیرامون ماست. در حالی که وویجر ۱ برای رسیدن به فاصلهٔ یک روز نوری نزدیک به پنج دهه سفر کرده، نزدیکترین ستاره به منظومه شمسی هنوز بیش از چهار سال نوری از زمین فاصله دارد. این مقایسه نشان میدهد که حتی بزرگترین دستاوردهای فضایی بشر نیز در برابر مقیاسهای کیهانی بسیار کوچک به نظر میرسند. همین فضاپیما اگر با همین سرعت به سفرش ادامه دهد، تقریباً ۱۸هزار سال دیگر به فاصلهٔ یک سال نوری از ما میرسد!
فراتر از یک رکورد فضایی
اهمیت واقعی وویجر ۱ فقط در رکوردشکنی آن خلاصه نمیشود. این فضاپیما نمادی از کنجکاوی علمی، همکاری بینالمللی، و تلاش بشر برای شناختن جایگاهش در جهان هستی است. در زمانی که نزدیک به نیم قرن از پرتاب آن میگذرد، وویجر ۱ همچنان در تاریکی فضای میانستارهیی به مسیرش ادامه میدهد. این سفر احتمالاً میلیونها سال دیگر نیز ادامه خواهد داشت، حتی زمانی که دیگر هیچ علامتی از زمین دریافت یا ارسال نکند.
وویجر ۱ و وویجر ۲ با استفاده از ژنراتورهای هستهای RTG که از واپاشی پلوتونیوم-۲۳۸ برق تولید میکنند نزدیک به ۵۰ سال است به فعالیتشان ادامه میدهند. این فضاپیماها پس از پرتاب و بهرهگیری از مانورهای گرانشی کنار سیارهها، عملاً بدون موتور اصلی در فضا حرکت میکنند و فقط از مقدار اندکی سوخت هیدرازین (سوخت پیشران در فضاپیماها و ماهوارهها برای ایجاد رانش) برای تنظیم جهت و حفظ ارتباط با زمین استفاده میکنند. ناسا در سالهای اخیر برای صرفهجویی در مصرف انرژی وویجرها، ابزارها و سامانههای غیرضروری را یکی پس از دیگری خاموش کرده است، زیرا توان تولیدی ژنراتورهای پلوتونیوم-۲۳۸ هر سال حدود ۴ وات کاهش مییابد.
اما حتی پس از پایان ارتباط وویجر با زمین و خاموش شدن کامل ابزارهایش، سفر این فضاپیماها پایان نخواهد یافت. این فضاپیماها به جرمهایی خاموش تبدیل میشوند که بدون نیاز به سوخت یا نیروی محرک میلیونها سال در فضای میانستارهیی به حرکت ادامه خواهند داد. در آن زمان، آخرین علامت (سیگنال) ارسالی آنها خاموش میشود، اما خود فضاپیماها همچنان بهصورت دورترین یادگارهای تمدن انسانی در کهکشان سرگردان خواهند بود.
وویجر ۱ اکنون نهتنها دورترین ساختهٔ بشر از زمین، بلکه یادگاری از نسلهایی است که آرزوی عبور از مرزهای ناشناخته را در سر داشتند و ردپایشان را تا ژرفای کیهان گسترش دادند.
با استفاده از گزارشها و مطالب ناسا و گزارشهای خبرگزاریها