چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵
فریبرز شایگان – اندیشهٔ نو: کاوه مدنی، مدیر مؤسسهٔ آب، محیطزیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل متحد (UNU-INWEH)، در واکنش به ادعای نیویورک تایمز دربارهٔ ارتباط پروژههای سدسازی ایران با سایتهای موشکی این فرضیه را فاقد اعتبار علمی دانست.

او در یادداشت تحلیلیاش در مجلهٔ فوربس با عنوان «منطق خطرناک گره زدن سدهای ایران به موشکها»، ساختار نتیجهگیری نیویورک تایمز را زیر سؤال برد و تأکید کرد که «حدس و گمان مدرک نیست». به گفتهٔ مدنی، در علم آمار و تحلیل فضایی، همجواری جغرافیایی دو پدیده در یک محیط محدود بههیچوجه به معنای وجود رابطهٔ علت و معلولی میان آنها نیست. ایران کشوری کوهستانی است که به دلیل توپوگرافی خاصش هم سدها در درهها و ارتفاعها ساخته میشوند و هم تأسیسات زیرزمینی بهطور طبیعی در دل کوهها حفر میگردند. مدنی به طعنه یادآور شد که بر اساس همین منطق سُست میتوان رطوبت هوا یا وجود رادارها را نیز به صنایع موشکی نسبت داد.

مدنی در یادداشتی در شبکهٔ اجتماعی ایکس تأکید کرد که حدس و گمان مدرک محسوب نمیشود و نزدیکی جغرافیایی دو پدیده به معنای وجود رابطهٔ علت و معلولی میان آنها نیست؛ حتی کشورهایی که به ایران حمله کردهاند نیز چنین ادعایی مطرح نکردهاند.
او این روایت را نمونهای از «روزنامهنگاری غیرمسئولانه و جنجالآفرین» توصیف کرد و هشدار داد که انتشار چنین ادعاهایی میتواند پیامدهای خطرناکی برای زیرساختهای غیرنظامی آب ایران داشته باشد.
کاوه مدنی در یادداشت دیگری در شبکهٔ اجتماعی ایکس نیز با اشاره به گزارش نیویورک تایمز نوشت: «هفت کارشناسی که ادعا میکنید پژوهشها و تحلیلهایشان را “بهدرستی ارجاع دادهاید” چه کسانیاند؟ آن پژوهشها و تحلیلها را کجا میتوانیم پیدا کنیم؟ دقیقاً به چه نتیجهای رسیدند؟ من یکی از افرادی هستم که در مقاله از قولش نقل شده، اما اظهارنظرهایم هیچ ربطی به سدها یا موشکها نداشت!»
او در یادداشت دیگری توضیح داد: «همچنین در ایمیلی به سردبیر بخش بینالملل نیویورک تایمز، ضمن ابراز نگرانی جدّی از چارچوببندی این گزارش و پیامدهای احتمالی آن برای زیرساختهای غیرنظامی آب، خواستار فرصتی برای پاسخگویی در همان روزنامه شدم. تأکید کردم که گفتوگوی من با خبرنگاران دربارهٔ موضوع دیگری (بیگناهی کارشناسان بازداشتشده محیطزیستی) بود و مطالبی که از من نقل شده نهتنها به معنای تأیید روایت کلی گزارش دربارهٔ ارتباط سد و موشک نیست، بلکه برداشت القاشده از مواضع من در تضاد با آن چیزی است که در گفتوگو بر آن تأکید کرده بودم.»
نیویورک تایمز دقیقاً چه ادعا کرد؟
گزارش صنم ماحوزی و اریکا سولومون در نیویورک تایمز با این پرسش آغاز شده بود که چرا ایران در دهههای گذشته شمار زیادی سد و پروژهٔ انتقال آب ساخته است. گزارش به همپوشانی جغرافیایی میان برخی سدها و مناطقی که در حملههای آمریکا و اسرائیل بهعنوان سایتهای موشکی یا نظامی هدف قرار گرفتهاند اشاره میکند و این فرضیه را مطرح میسازد که «ممکن است» برخی پروژههای آبی در خدمت توسعهٔ زیرساختهای نظامی نیز بوده باشند. با این حال، خود گزارش تصریح کرده بود که هیچ مدرک قطعی برای اثبات این ارتباط وجود ندارد و موضوع در حد گمانهزنی باقی میماند.
نیما شکری، کارشناس امنیت آب در دانشگاه صنعتی هامبورگ که پژوهشهایش دربارهٔ بیش از ۵۳۳ سد در ایران در گزارش نیویورک تایمز برجسته شده بود، توضیحی دربارهٔ این منتشر کرد. او در ایکس نوشت: «نزدیکی سدها به هدفهای نظامی دلیل ساخته شدن آن سدها را مشخص نمیکند و حمله به آنها را نیز توجیه نمیکند.»
پژوهشگر دیگری که در مقاله از او نقلقول شده بود با سخنان شکری موافقت کرد. امیر آقاکوچک، کارشناس آب در دانشگاه کالیفرنیا، اِرواین، با بازنشر یادداشت شکری در ایکس نوشت: «من کاملاً با [شکری] موافقم. سدها و زیرساختهای آبی برای زندگی غیرنظامیان ضروریاند و هرگز نباید هدف حملههای نظامی قرار گیرند. فارغ از محل قرارگیری یا اهمیت راهبردی احتمالیشان، نقش اصلی آنها در تأمین آب، امنیت غذایی، انرژی، و پایداری محیطزیست نباید نادیده گرفته شود. حفاظت از این منابع حیاتی، فارغ از سیاست یا درگیری، باید در اولویت باشد.»
منتقدان میگویند گزارش نیویورک با نقلقول از کارشناسان زیستمحیطی و زیستبوم در ایران دربارهٔ «همبستگی مکانی» بهسمت «احتمال علت و معلول» حرکت کرده است بدون آنکه شواهد مستقیمی ارائه کند.
اسفندیار باتمانقلیچ هم گفته بود کمتر از ۵۰ سد از بیش از ۵۰۰ سد بزرگ ایران دارای توربین برقآبیاند. بنابراین این ادعا که صدها سد برای تأمین برق تأسیسات نظامی ساخته شدهاند با دادههای موجود سازگار نیست. او توضیح دیگری نیز داد: هم سدها و هم بسیاری از تأسیسات نظامی معمولاً در مناطق کوهستانی ساخته میشوند و همین میتواند دلیل همپوشانی مکانی باشد.
محمد درویش، پژوهشگر و فعال حوزهٔ محیطزیست، نیز در صحبتهایی که در شبکهٔ اجتماعی ایکس منتشر شد مقالهٔ نیویورک تایمز را «توجیه جنایت جنگی» دانست. او گفت: «مگر ما سد سفیدرود و لارد را پیش از انقلاب نساختیم؟» او افزود: «تخریب یک سد زندگی میلیونها انسان و زیستمند را به خطر میاندازد.»
منتقدان گزارش نیویورک تایمز، از جمله کاوه مدنی، میگویند که ربط دادن زیرساختهای کشور با تأسیسات نظامی و موشکی در شرایط جنگی میتواند به ایجاد زمینهای ذهنی منجر شود که در آن زیرساختهای آب در ایران زیرساختهایی «دوگانه» یا مرتبط با هدفهای نظامی دیده شوند. مدنی هشدار داده است که که چنین روایتهایی ممکن است زیرساختهای غیرنظامی را در معرض خطر حمله قرار دهد.