دوشنبه ۱۱ آبان ۱۴۰۵
مذاکرات ایران و آمریکا با میانجیگری قطر با یک گره هسته‌یی مواجه شده است.
از روز شنبه، ۹ آبان، لحن اخبار مربوط به مذاکرات ایران و آمریکا تغییر کرده است. گزارش‌های رسانه‌های خارجی و تحرک‌های دیپلماتیک نشان می‌داد گفت‌وگوهای غیرمستقیم با میانجیگری قطر وارد مرحلهٔ تازه‌ای شده و دو طرف درباره جزئیات عملی بازگشایی تنگهٔ هرمز و پایان محاصرهٔ دریایی در حال رایزنی‌اند. با این حال، یک تصمیم در تهران فضای مذاکرات را مثبت کرد، اما چندان با پاسخ مثبت همراه نشد.
حرکت از طرح ۷روزه به طرح ۲روزه
الجزیره گزارش داده که عباس عراقچی، وزیر خارجهٔ ایران، از طرحی دوروزه برای بازگشایی تنگهٔ هرمز خبر داده است؛ طرحی که با میانجیگری قطر و پاکستان در حال بررسی است. رویترز نیز روز دوشنبه ۱۱ آبان گزارش داد که مذاکره‌کنندگان ایرانی پس از گفت‌وگو با میانجی‌های قطری دوحه را ترک کرده‌اند و پیش‌نویس پیشنهادی برای توافق در حال گردش است. به گفتهٔ یک مقام مطلع از مذاکرات، خروج هیئت ایرانی به‌دلیل بروز اختلاف یا شکست گفت‌وگوها نبوده و احتمال برگزاری نشست بعدی وجود دارد.
بر اساس اطلاعات برخی منابع، یکی از مهم‌ترین تغییرات کوتاه شدن زمان اجرای طرح بازگشایی تنگهٔ هرمز است. ایران در نیویورک طرحی هفت‌روزه ارائه کرده بود و طرف آمریکایی در ابتدا اصرار داشت اجرای آن در یک دورهٔ ۱۵روزه انجام شود. اما اکنون پیشنهاد مورد بحث بر اجرای طرح در دو روز متمرکز شده است، مدتی که به نظر می‌رسد ایران نیز با آن موافقت دارد. عراقچی هم روز دوشنبه در گفت‌وگو با الجزیره توضیح داد که طرح اولیهٔ هفت‌روزه با پیشنهاد قطر و پس از رایزنی‌های ایران و قطر و پاکستان به طرح دوروزه تبدیل شده است. به گفتهٔ برخی منابع آشنا به موضوع، ایران برای آزمودن توافق پیشنهاد عبور آزمایشی ۲۵ کشتی از تنگهٔ هرمز را مطرح کرده، در حالی که طرف آمریکایی فعلاً بر عبور ده کشتی تأکید دارد. اصل بازگشایی تنگه و رفع محاصرهٔ دریایی دیگر مانند گذشته دور از دسترس به نظر نمی‌رسد. در واقع توافق در این پله با مانع خاصی روبه‌رو نیست.
گره پروندهٔ هسته‌یی
اما بازگشایی تنگهٔ هرمز فقط یک بخش ماجراست. گره دشوارتر در مذاکرات پروندهٔ هسته‌یی ایران است، جایی که اختلاف دو طرف هنوز جدّی به نظر می‌رسد. به گفتهٔ برخی منابع، ایران آمادگی‌اش را برای ازسرگیری همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و فراهم کردن زمینهٔ بازرسی از تأسیسات هسته‌یی اعلام کرده است. این موضع را می‌توان نوعی بازگشت به چارچوب توافق قاهره دانست که در ۹ سپتامبر ۲۰۲۵ (شهریور ۱۴۰۴) میان عباس عراقچی و رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، با میانجیگری مصر امضا شد.
اهمیت توافق قاهره این بود که پس از حمله به تأسیسات هسته‌یی ایران و تعلیق فعالیت‌های بازرسی، چارچوبی عملی برای ازسرگیری همکاری‌ها تعریف کرد. این چارچوب دربارهٔ نحوهٔ اطلاع‌رسانی، دسترسی بازرسان، و اجرای تعهدهای پادمانی در تأسیسات هسته‌یی ایران بود. توضیحات مدیرکل آژانس دربارهٔ توافق قاهره جزئیات بیشتری از این چارچوب ارائه می‌کنند.
با این حال، اختلاف اصلی در همین نقطه شکل می‌گیرد. آمریکا صرفاً به بازگشت بازرسان آژانس و انجام بازرسی‌های معمول رضایت نمی‌دهد و خواهان آن است که بازرسان بتوانند دربارهٔ محل نگهداری مواد غنی‌شدهٔ ایران نیز تحقیق کنند و این مواد را شناسایی کنند. این درخواست برای ایران حساسیت بیشتری دارد، زیرا موضوع فقط دسترسی به تأسیسات نیست، بلکه تعیین تکلیف ذخایر اورانیوم غنی‌شده‌ای است که پس از حمله‌های نظامی وضعیت و محل نگهداری بخشی از آنها محل اختلاف و ابهام باقی مانده است. در تهران فعلاً استقبال چندانی از این پیشنهاد نشده و مقام‌های ایرانی به آن بدبین‌اند. بی‌اعتمادی به طرف آمریکایی و نگرانی از اینکه اطلاعات حاصل از بازرسی‌ها به مبنایی برای فشار یا اقدام نظامی تازه تبدیل شود از موانع مهم پذیرش چنین درخواستی است. بنابراین، موافقت با بازگشت بازرسان آژانس را نباید به معنای پذیرش همهٔ خواست‌های آمریکا دربارهٔ ذخایر اورانیوم دانست.
ایران با بازگشت بازرسان و احیای چارچوب همکاری با آژانس موافق است، اما دربارهٔ درخواست آمریکا برای شناسایی و تعیین تکلیف مواد غنی‌شده هنوز توافقی شکل نگرفته است.
این اختلاف در حالی باقی مانده که کاخ سفید نیز از مواضعش دربارهٔ پروندهٔ هسته‌یی عقب‌نشینی نکرده است. الجزیره گزارش داده که مارکو روبیو، وزیر خارجهٔ آمریکا، ادامهٔ تماس‌ها از طریق میانجی‌ها را تأیید کرده و گفته دولت آمریکا در صورت فراهم شدن راه‌حل دیپلماتیک از آن استقبال می‌کند. با این حال، دونالد ترامپ همچنان تهدید به ازسرگیری حمله‌ها را کنار نگذاشته است. او روز یکشنبه گفت مذاکرات خوب پیش می‌رود، اما آمریکا هنوز هدف‌هایی در ایران دارد که باید دربارهٔ آنها تصمیم بگیرد.
چشم‌انداز توافق
در مجموع، مثبت‌تر شدن خبرهای مذاکرات از روز شنبه را می‌توان نتیجهٔ پیشرفت در بخش اجرایی توافق دانست. دو طرف ظاهراً دربارهٔ اصل بازگشایی تنگهٔ هرمز و کوتاه شدن زمان اجرای طرح به یکدیگر نزدیک‌تر شده‌اند. اما پروندهٔ هسته‌یی همچنان گره اصلی توافق باقی مانده است.
به نظر می‌رسد توافق بر سر هرمز و رفع محاصره از توافق هسته‌یی دست‌یافتنی‌تر شده، اما سرنوشت مذاکرات در نهایت به همین اختلاف بر سر مواد غنی‌شده و میزان دسترسی بازرسان بستگی دارد. فعلاً خوش‌بینی‌ای که شنبه در مذاکرات وجود داشت اکنون وجود ندارد.
از زومان