هانا پاکمند
یکشنبه ۲۶ مهر ۱۴۰۵
در پایان سال ۱۳۹۵ هزینهٔ سبد معیشت یک خانوار کارگری معادل درآمد حدود ۶۷۲ ساعت کار با حداقل مزد بود. این نسبت در سال‌های بعد مسیر ثابتی نداشت، در برخی سال‌ها کاهش یافت و در برخی دیگر دوباره بالا رفت. در پایان ۱۴۰۴ ارزش سبد معیشت به حدود ۹۰۸ ساعت کار با حداقل مزد رسید. تازه‌ترین برآورد موجود برای تیر ۱۴۰۵ نیز رقمی نزدیک به ۱,۱۹۹ ساعت را نشان می‌دهد. البته این رقم، برخلاف نقاط اصلی سری، برآوردی مستقل است و هنوز مورد توافق کمیتهٔ مزد قرار نگرفته است.
این تغییرات نشان می‌دهد افزایش اسمی مزد لزوماً به معنای نزدیک شدن مزد به هزینهٔ زندگی نیست. نمونهٔ روشن آن فاصلهٔ ۱۴۰۳ تا ۱۴۰۴ است که حداقل مزد پایه حدود ۴۵درصد افزایش یافت، در حالی که هزینهٔ سبد معیشت حدود ۸۳درصد افزایش یافت. بنابراین، برای ارزیابی قدرت خرید باید دید مزد در مقایسه با هزینهٔ معیشت با چه سرعتی تغییر کرده است.
تأمین معیشت با ساعت‌ها کار
مقایسهٔ ارقام اسمی مزد و هزینهٔ معیشت در سال‌های مختلف به‌تنهایی تصویر دقیقی از تغییر قدرت خرید نمی‌دهد. ممکن است مزد افزایش یابد، اما اگر هزینهٔ سبد نیز با سرعت مشابهی رشد کرده باشد، فاصلهٔ نسبی میان این دو تغییر چندانی نمی‌کند. برای مقایسه، هزینهٔ سبد معیشت هر سال بر حداقل مزد ساعتی همان سال تقسیم شده است. مزد ساعتی نیز، با فرض ۲۲۰ ساعت کار در ماه، از تقسیم حداقل مزد پایهٔ ماهانه بر ۲۲۰ به دست آمده است. حاصل این محاسبه «ساعت مزد معادل سبد» است، یعنی نشان می‌دهد ارزش سبد معیشت هر سال معادل درآمد چند ساعت کار با حداقل مزد بوده است. این شاخص بیانگر ساعات واقعی قابل کار در یک ماه نیست، بلکه معادل مزدی ارزش سبد را نشان می‌دهد.
در این سری، داده‌های ۱۴۰۲ و تیر ۱۴۰۵ با سایر نقاط تفاوت دارند. رقم سبد ۱۴۰۲ بر مبنای پیشنهاد گروه کارگری است و مورد توافق سه‌جانبه قرار نگرفت. رقم تیر ۱۴۰۵ نیز برآوردی مستقل بر پایه داده‌های قیمتی مرکز آمار ایران و سبد غذایی انستیتو تحقیقات تغذیه‌ای و صنایع غذایی کشور است و مصوب کمیتهٔ مزد نیست.
سرگذشت مزد و معیشت؛ ۱۳۹۵-۱۴۰۱
نقطهٔ شروع سری سال ۱۳۹۵ است، نخستین سالی که رقم سه‌جانبه و قابل‌مقایسه‌ای برای سبد معیشت تعیین شد. در پایان آن سال هزینهٔ سبد یک خانوار ۳٫۵ نفره حدود ۲٫۴۸میلیون تومان و حداقل مزد پایهٔ ماهانه حدود ۸۱۲هزار تومان بود. در آن سال ارزش سبد معیشت بیش از سه‌برابر حداقل مزد پایهٔ ماهانه و معادل حدود ۶۷۲ ساعت حداقل مزد بود. در سال ۱۳۹۶ رشد مزد نسبت به هزینهٔ سبد باعث شد این شاخص به ۶۳۲ ساعت کاهش یابد. با این حال، این کاهش ادامه پیدا نکرد و از ۱۳۹۷ مسیر شاخص دوباره صعودی شد.
پس از کاهش شاخص در سال ۱۳۹۶، ساعت مزد معادل سبد در ۱۳۹۷ به ۷۴۴ ساعت افزایش یافت. این شاخص در ۱۳۹۸ اندکی کاهش یافت و به ۷۱۶ ساعت رسید، اما در ۱۳۹۹ بار دیگر افزایش پیدا کرد. در پایان آن سال هزینهٔ سبد معیشت به حدود ۶٫۹میلیون تومان رسید و ارزش آن معادل درآمد ۸۲۷ ساعت کار با حداقل مزد شد. این رقم بیشترین مقدار ثبت‌شده در این سری تا آن مقطع بود.
طی دو سال بعد، مسیر شاخص تغییر کرد. ساعت مزد معادل سبد در ۱۴۰۰ به ۷۴۴ ساعت و در ۱۴۰۱ به ۶۸۹ ساعت کاهش یافت. این کاهش به معنای ارزان‌تر شدن سبد معیشت نبود؛ هزینهٔ سبد در این دوره همچنان افزایش یافت، اما حداقل مزد با سرعت بیشتری رشد کرد. در نتیجه، توان نسبی حداقل مزد برای تأمین هزینهٔ سبد معیشت بهبود یافت. سال ۱۴۰۲ اساساً توافق سه‌جانبه شکل نگرفت و رقم مزدی بدون احتساب برآورد طرف کارگری از معیشت تصویب شد.
شکست نسبی مزد در برابر هزینهٔ معیشت
در پایان ۱۴۰۳ کمیتهٔ مزد پس از دو سال دوباره بر سر رقم سبد معیشت به توافق رسید. بر اساس قیمت‌های دی ۱۴۰۳، هزینهٔ سبد حدود ۲۳٫۴میلیون تومان برآورد شد، در حالی که حداقل مزد پایهٔ ماهیانه ۷٫۱۷میلیون تومان بود. در آن مقطع زمانی ارزش سبد معادل ۳٫۲۷برابر حداقل مزد یا درآمد حدود ۷۲۰ ساعت کار بود. این نسبت در ۱۴۰۴ افزایش محسوسی یافت. هزینهٔ سبد معیشت به ۴۲٫۹میلیون تومان رسید، اما حداقل مزد پایه به حدود ۱۰٫۴میلیون تومان افزایش یافت. در نتیجه، ساعت مزد معادل سبد از ۷۲۰ ساعت در ۱۴۰۳ به ۹۰۸ ساعت در ۱۴۰۴ افزایش یافت، یعنی ۱۸۸ ساعت بیشتر از سال قبل.
حداقل مزد پایه در ۱۴۰۵ حدود ۶۰درصد افزایش یافت و به ۱۶٫۶میلیون تومان در ماه رسید. با این حال، افزایش مزد به‌تنهایی نمی‌تواند کاهش فاصلهٔ آن با هزینهٔ معیشت را نشان دهد، زیرا این فاصله به تغییر هم‌زمان هزینهٔ سبد معیشت نیز بستگی دارد. برآورد مستقل تیر ۱۴۰۵ هزینهٔ سبد معیشت خانوار کارگری را حدود ۹۰٫۶میلیون تومان نشان می‌دهد. بر این اساس، ارزش سبد به حدود ۵٫۴برابر حداقل مزد پایه و معادل درآمد ۱,۱۹۹ ساعت کار با حداقل مزد می‌رسد.
به‌طور کلی، رابطهٔ حداقل مزد و هزینهٔ معیشت در یک دههٔ گذشته مسیر ثابتی نداشته است. در برخی سال‌ها رشد سریع‌تر مزد باعث کاهش فاصلهٔ آن با هزینهٔ سبد شده و در برخی دوره‌ها افزایش سریع‌تر هزینهٔ معیشت این روند را معکوس کرده است. این تغییرات نشان می‌دهد که درصد افزایش سالانهٔ مزد به‌تنهایی نمی‌تواند وضع تأمین هزینهٔ معیشت را توضیح دهد. زمانی که هزینهٔ سبد سریع‌تر از مزد افزایش می‌یابد، حتی رشد چشمگیر مزد نیز ممکن است برای حفظ توان نسبی مزد در تأمین هزینهٔ سبد کافی نباشد.
منابع و داده‌ها:
۱- حداقل مزد پایه: مصوبات سالانه شورای عالی کار و وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۵.
۲- سبد معیشت خانوار کارگری: محاسبات و ارقام مورد توافق کمیته مزد شورای عالی کار، ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۴.
از قلمرو رفاه