اثری از هانیبال الخاص، نقاش بنام ایرانی، با عنوان «پیروزی بر فاشیسم»، ۱۹۹۶.
پنجشنبه ۹ مهر ۱۴۰۵
چکیده
فریبرز شایگان – اندیشهٔ نو: نشست گروه بریکس در دهلی نو در روزهای ۱۲ و ۱۳ سپتامبر (۲۱ و ۲۲ شهریور) نشان داد که کشورهای عضو این گروه در حال حرکت به‌سوی ایجاد سازوکارهای تجاری و مالی مستقل از سلطهٔ غرب‌اند. تمرکز اصلی آن نشست بر ساختن ابزارهای جایگزین برای تجارت و پرداخت‌های بین‌المللی بود که وابستگی به بانک‌های آمریکایی و سیستم سوئیفت (SWIFT) را کاهش هد و امکان معامله با ارزهای ملی هر کشور را فراهم کند. این رویکرد واکنشی عملی به قدرت فرامرزی آمریکا در اعمال تحریم‌ها و مصادرهٔ دارایی کشورهاست که می‌تواند گامی مهم در راه حفظ استقلال اقتصادی و شکل‌گیری نظم چندقطبی در جهان باشد.
پرابیر پورکایاستا، یکی از تحلیلگران اندیشکدهٔ ترای‌کنتیننتال (TriContinental)، در خبرنامهٔ اخیر این نهاد گزارشی دربارهٔ نشست بریکس در دهلی نو و ساختن نظام تجاری رها از نظارت غرب منتشر کرده است. آنچه در ادامه می‌آید خلاصه‌ای از ترجمهٔ فارسی گزارش پرابیر برای اطلاع از دیدگاه این تحلیلگر است.
بریکس در دهلی: ساختن نظام تجاری رها از نظارت غرب
نشست دو روزهٔ بریکس در دهلی در سپتامبر ۲۰۲۶ نقطه‌عطفی در مسیر تحول نظم اقتصادی جهانی بود. این نشست نه‌تنها اهمیت سیاسی داشت، بلکه نشان داد کشورهای عضو این گروه در حال حرکت به‌سوی ایجاد سازوکارهای مالی و تجاری مستقل از ساختارهای تحت نظارت و سلطهٔ غرب‌اند. این نشست در شرایطی برگزار شد که تنش‌های ژئوپلیتیک، تحریم‌های مالی، و جنگ‌های نیابتی نقش آمریکا و متحدانش را در اقتصاد جهانی به چالش کشیده و بسیاری از کشورها را به‌سمت بازنگری در شیوه‌های تعامل اقتصادی با کشورهای دیگر سوق داده است.
چرخش هند و اهمیت سیاسی نشست
یکی از نکته‌های برجسته در نشست اخیر در دهلی نو تغییر رویکرد دولت نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند بود. هند که در سال‌های گذشته تلاش کرده بود روابط راهبردی‌اش را با آمریکا و اسرائیل تقویت کند، اکنون به این جمع‌بندی رسیده که حفظ «خودمختاری راهبردی» برای آینده‌اش حیاتی است. این تغییر جهت در بستر رقابت‌های ژئوپلیتیک و فشارهای اقتصادی آمریکا معنا پیدا می‌کند که از طریق تحریم‌ها، تهدیدهای تجاری، و کنترل بر نظام مالی جهانی اعمال می‌شود.
در حالی که هند در برخی مواضع، از جمله در موضوع فلسطین، از اجماع کشورهای در حال توسه (به‌اصطلاح «جنوب جهانی») فاصله گرفته، اما در حوزهٔ اقتصاد و تجارت، منافع مشترکش با اعضای بریکس آن را به‌سمت همکاری نزدیک‌تر با کشورهای این گروه سوق داده است.
افول سلطه و سرکردگی غرب و ظهور نظم چندقطبی
در گزارش‌های ارائه‌شده در نشست دهلی تأکید شد که آمریکا، اتحادیهٔ اروپا، ناتو، و گروه هفت دیگر تعیین‌کنندهٔ اصلی مسیر اقتصاد جهانی نیستند. سلطهٔ غرب- چه از طریق اعمال تحریم‌های مالی و چه از راه مداخلهٔ نظامی- در حال فرسایش است و جهان به‌سمت نظمی چندقطبی و انعطاف‌پذیرتر حرکت می‌کند.
نمونه‌های این افول را می‌توان در ناکارآمدی تحریم‌های گسترده علیه روسیه و ایران مشاهده کرد که با وجود فشار زیادی که بر مردم وارد کرده‌اند، نتوانسته‌اند [حکومت‌های] این کشورها را از مسیر راهبردی‌شان منحرف کنند. در مقابل، کشورهای بریکس با اتکا به ظرفیت‌های اقتصادی و جمعیتی‌شان در حال ایجاد مسیرهای جدید تعامل‌اند.
تمرکز نشست بر ساختن ابزارهای تجاری مستقل از سوئیفت
هستهٔ اصلی بحث‌های نشست دهلی ایجاد سازوکارهای جایگزین برای تجارت و پرداخت‌های بین‌المللی بود که بتوانند وابستگی به بانک‌های آمریکایی و نظام پیام‌رسانی مالی سوئیف (SWIFT) را کاهش دهند.
ایالات متحد آمریکا از طریق کنترل بر سوئیفت و شبکهٔ بانکی غرب قادر است هر تراکنشی را که به دلار انجام می‌شود زیر قوانین خودش قرار دهد و حتی پول کشورها را مصادره کند. نمونه‌های تاریخی این اقدام توقیف دارایی‌های ایران در سال ۱۹۷۹ و بلوکه شدن دارایی‌های روسیه در سال ۲۰۲۲ است.
این قدرت فرامرزی آمریکا کشورهای بریکس را به‌سمت ایجاد نظامی سوق داده که در آن هر کشور بتواند با ارز داخلی خودش با دیگر اعضا معامله کند، بدون آنکه نیازی به ارز واسط یا بانک‌های غربی باشد.
راهکار پیشنهادی بریکس: تجارت دوجانبه با ارزهای ملی
برخلاف برخی گمانه‌زنی‌ها، بریکس قصد ندارد یک ارز مشترک یا «ارز رقیب دلار» ایجاد کند. چنین اقدامی نیازمند هماهنگی پیچیده میان بانک‌های مرکزی و ایجاد ساختارهای مالی گسترده است.
در عوض، راهکاری عملی‌تر انتخاب شده: هر کشور کالاهای صادراتی‌اش را با ارز ملی قیمت‌گذاری کند و طرف مقابل نیز با ارز ملی خودش پرداخت را انجام دهد.
برای اجرای این الگو چند چالش باید حل شود:
- ایجاد سازوکار سادهٔ انتقال پول میان دو کشور بر اساس نرخ تبدیل توافق‌شده
- اتصال بانک‌های مرکزی برای تسهیل تراکنش‌ها
- تعیین روزانهٔ نرخ ارز میان کشورها
- هماهنگ‌سازی درگاه‌های (پورتال‌های) پرداخت دیجیتال مانند UPI هند، Pix برزیل، CIPS چین، و SPFS روسیه
این درگاه‌ها اکنون در کشورهای عضو فعال‌اند و اتصال آنها به یکدیگر می‌تواند زیرساخت لازم را برای تجارت مستقل از غرب فراهم کند.
مزیت فناوری‌های پرداخت دیجیتال
در گذشته، ایجاد یک ارز ذخیرهٔ مشترک تنها راه ساده‌سازی تراکنش‌ها بود. اما امروزه، با پیشرفت درگاه‌های پرداخت دیجیتال، امکان انجام تراکنش‌های بین‌المللی بدون نیاز به ارز واسط فراهم شده است.
این فناوری‌ها نه‌تنها هزینه‌ها را کاهش می‌دهند، بلکه مانع شکل‌گیری یک قدرت مسلط در درون بریکس می‌شوند که بتواند مشابه با نقش آمریکا در گروه هفت (G7) عمل کند.
چرا فاصله گرفتن از سوئیف ضروری است؟
قدرت آمریکا در اعمال تحریم‌های مالی نه‌تنها کشورها را از تجارت آزاد محروم می‌کند، بلکه تهدیدی برای حاکمیت اقتصادی آنهاست.
نمونهٔ بارز این قدرت بازداشت منگ وان‌ژو، مدیر مالی شرکت بزرگ هواوی چینی در کانادا به درخواست آمریکا بود، اقدامی که نشان داد آمریکا برخورد با هر تراکنش دلاری در هر نقطه از جهان را جزو قانون و اختیار خودش می‌داند.
بنابراین، فاصله گرفتن از سوئیف و دلار برای کشورهای بریکس فقط یک انتخاب اقتصادی نیست، بلکه اقدامی برای حفظ استقلال سیاسی و پایان دادن به ساختارهای نواستعماری است.
بریکس و چالش‌های ژئوپلیتیک
کشورهای بریکس در مسائل ژئوپلیتیک دیدگاه‌های متفاوتی دارند؛ از جنگ روسیه و اوکراین گرفته تا بحران فلسطین و تنش‌های آمریکا و اسرائیل با ایران. با این حال، یک نقطهٔ مشترک میان آنها وجود دارد: نیاز به رهاسازی تجارت از سلطهٔ مالی غرب.
این منافع مشترک بریکس را به‌سمت ایجاد ساختارهایی سوق می‌دهد که بتوانند تجارت دوجانبه را بدون واسطه‌های غربی ممکن کنند.
پیامدهای جهانی ایجاد نظام تجاری مستقل
اگر بریکس بتواند نظام پیشنهادی مطلوبش را عملی کند، پیامدهای گسترده‌ای برای اقتصاد جهانی خواهد داشت:
- کاهش نقش دلار در تجارت جهانی
- تضعیف قدرت تحریم‌های آمریکا و اتحادیه اروپا
- افزایش قدرت چانه‌زنی کشورهای در حال توسعه
- ایجاد مسیرهای جدید برای تجارت انرژی، فناوری، و کالاهای اساسی
- تقویت همکاری‌های کشورهای در حال توسعه در برابر ساختارهای سنّتی قدرت
این تحول می‌تواند نظم اقتصادی جهانی را از حالت تک‌قطبی به‌سمت چندقطبی واقعی سوق دهد.
در مجموع، نشست بریکس در دهلی نو فراتر از یک نشست اقتصادی و بیانگر تلاش کشورهای در حال توسعه یا به‌اصطلاح «جنوب جهانی» برای بازپس‌گیری اختیار سرنوشت اقتصادی خودشان است. این کشورها با اتکا به فناوری‌های نوین پرداخت، ظرفیت‌های اقتصادی، و ارادهٔ سیاسی در حال ساختن نظامی‌اند که بتواند تجارت جهانی را از سلطهٔ ساختارهای مالی غرب رها کند.
اگر این مسیر با موفقیت طی شود، بریکس نه‌تنها گروه‌بندی اقتصادی قدرتمندی خواهد بود، بلکه به الگویی برای همکاری‌های مستقل در جهان چندقطبی آینده تبدیل خواهد شد.