نوشتهٔ یانیس واروفاکیس*
ترجمهٔ مهسا جزینی
جمعه ۲۰ شهریور ۱۴۰۵
تا همین دو سال پیش اکثر اقتصاددانان چینی تنها در ظاهر به مارکسیسم پایبند بودند و داشتند کتاب‌های درسی غربی را به دانشجویانشان معرفی می‌کردند. اما ظهور هوش مصنوعی [هوشواره] این وضع را تغییر داده است، زیرا این فناوری که «متن‌باز» است و با هزینه‌ای ناچیز در دسترس هر خرده‌تولیدکننده قرار دارد وعده می‌دهد که می‌توان از «تلهٔ رانت» (Rent Trap)، که در اقتصادهای سرمایه‌داری رایج است، گریخت. با گرایش چین به سرمایه‌داری، دانشگاه‌های تراز اول این کشور برای شکل دادن به نگرش دانشجویان کتاب‌های درسی رایج غربی را مبنای آموزش قرار دادند. یک استاد اقتصاد در یکی از این دانشکده‌های اقتصاد تراز اول پیش من اعتراف کرد: «بیشتر همکارانم تنها در ظاهر به مارکسیسم احترام می‌گذارند و اقلیت بسیار کوچکی مارکس را جدی می‌گیرند.» این وضع مربوط به دو سال پیش بود. امروز انقلاب هوش مصنوعی جان تازه‌ای به اقتصاد مارکسیستی در چین بخشیده است.
مارکسیست‌های چینی مدت‌هاست که نگران‌اند گرایش به سرمایه‌داری در کشورشان آنها را به‌سمت «تلهٔ رانت»- موضوعی آشنا در اقتصادهای شمال اقیانوس اطلس- سوق دهد: دوره‌ای از تورم دارایی‌ها، کاهش شتاب رشد، رکود، صنعت‌زدایی، و تنش‌های اجتماعی. وقتی رقابت در بخش‌های مولد نرخ سود را پایین می‌آورد، دارایی‌های رانت‌زا برای سرمایه‌گذارانی که جویای بهترین بازدهی نسبت به ریسک هستند جذاب‌تر می‌شود. هرچه ثروت بیشتری به‌دنبال کسب رانت باشد، قیمت دارایی‌ها بیشتر بالا می‌رود و ثروت با سرعت بیشتری از صنعت به بخش رانتی‌یر (رانت‌خوار) منتقل می‌شود. تله‌های رانت باعث تهی شدن صنعت از درون می‌شوند و مناطقی مانند شمال انگلستان و غرب میانهٔ آمریکا را- که روزگاری قطب‌های افتخارآمیز صنعتی بودند- به مناطق متروکه تبدیل می‌کنند.
با ورشکستگی شرکت املاک «اورگراند»[۱] چین تا لبهٔ پرتگاه بحران‌های رانتی پیش رفته بود. این رویداد نوک کوه یخ سفته‌بازی‌های مالی بود که تقریباً معجزهٔ اقتصادی چین را غرق کرد. اما دانشگاهیان وفادار به حکومت چین این دغدغه‌ها را بی‌اساس می‌دانند و با اطمینان خاطر معتقدند که دولت چین، برخلاف همتایان غربی‌اش، می‌داند چگونه سرمایه‌گذاری را هدایت کند تا از تلهٔ رانت بگریزد. آنها به نمونه‌های موفقی مانند مواد معدنی حیاتی، انرژی سبز، خودروهای برقی، راه‌آهن فوق‌سریع، ریزتراشه‌ها، و اخیراً هوش مصنوعی [هوشواره] استناد می‌کنند. اما اقلیتی از اقتصاددانان چینی که به مارکسیسم وفادار ماندند در نهان نگران بودند که دولت چین، با وجود شایستگی‌اش، ممکن است نتواند از تلهٔ رانت به‌راحتی بگریزد. در اوایل سال ۲۰۲۵، چند تن از آنها به من گفتند که مازاد تجاری عظیم کشورشان را نتیجهٔ جنگ طبقاتی بی‌رحمانه علیه طبقه کارگر چین و غرب می‌دانند، جنگی که پیروز نهایی در انتها از آنِ سرمایه‌داران چینی و غربی است.
اگر طبقهٔ نوظهور سرمایه‌دار چین پس‌اندازهای انباشته‌شده از این مازاد را (که حدود ۱۷۰تریلیون یوان یا ۲۵تریلیون دلار برآورد می‌شود) به‌سوی خرید دارایی‌ها سوق دهد، چین گرفتار تلهٔ رانت خودش خواهد شد. اما اگر در عوض این پس‌اندازها در خارج از کشور، مثلاً در کشورهای بریکس پلاس (BRICS+) یا آفریقا، سرمایه‌گذاری شود، چین نیز همچون غربِ پیش از خودش به اقتصاد رانتی‌یری بدل خواهد شد که مازاد ارزش را از کشورهای در حال توسعه می‌مکد، رویکردی که چندان با آرمان‌های مارکسیستی همخوانی ندارد. افزون بر این، با انتقال پس‌اندازها به خارج از کشور، پس‌اندازکنندگان چینی روزی خودشان را، درست مانند همتایان آلمانی‌شان در گذشته، در بند هوس‌های وام‌گیرندگان خارجی خواهند یافت، دورنمایی که آن هم چندان دل‌پذیر نیست.
پیش از این، نسخه‌های عمدتاً پیچیده‌شده از سوی اقتصاددانان آنگلوساکسون- مبنی بر اینکه چین برای اجتناب از تلهٔ رانت باید مخارج داخلی‌اش را هم در بخش خصوصی و هم دولتی افزایش دهد- عمدتاً باعث نگرانی اقتصاددانان چینی می‌شد. مارکسیست‌های چین تردید داشتند که مصرف‌گرایی بتواند کشور را به‌طور پایدار از تلهٔ رانت سرمایه‌داری دور نگه دارد. یکی از آنها به من گفت: «من کتاب جامعهٔ مرفه (The Affluent Society) اثر جان کنت گالبریت را خوانده‌ام، و به همین دلیل می‌دانم که تندتر دویدن روی تردمیل مصرف‌گرایی نوع خاصی از جهنم است.»
برای آنکه بفهمیم چگونه رُبات‌های هوشمند در چین به اقتصاددانان مارکسیست آن کشور کمک کردند که از حاشیه به صحنه بازگردند، باید یک اصل بنیادین اقتصاد مارکسیستی را به یاد آوریم: ارزش اقتصادی را فقط نیروی کار انسانی می‌آفریند. ارزش هر کالا آینه‌ٔ تمام‌نمای حداقل زمان کاری است که برای تولید آن، با توجه به سطح فعلی فناوری و دانش، لازم است. سرمایه‌داران هرگز نمی‌توانند ارزش اضافی را از ماشین بیرون بکشند؛ آنها فقط می‌توانند این کار را با انسان‌ها بکنند. ماشین‌های صنعتی ممکن است بسیار سودمند باشند، اما فقط ارزشی را منتقل می‌کنند که انسان‌های سازنده‌شان در آنها دمیده‌اند. از زمان اختراع موتور بخار، با جایگزین شدن تدریجی نیروی کار انسانی با ماشین‌آلات، ارزش کالاها کاهش یافت، حاشیهٔ سود آب رفت، و تلهٔ رانت عمیق‌تر شد. به‌زودی، سرمایه‌داری برای بازگرداندن فرایند خلق ارزش به جنگ برای کاهش عرضهٔ نیروی کار یا به بحران بزرگی برای ارزان شدن نیروی کار نیاز پیدا می‌کرد. این همان نقد استاندارد مارکسیستی بر سرمایه‌داری است.
مارکسیست‌های چینی معتقدند که این فرایند اکنون با نیرویی تازه در ایالات متحد آمریکا و به‌واسطهٔ شرکت‌های بزرگ فناوری (Big Tech) در حال وقوع است. «سیلیکون وَلی» توجه چندانی به تولید مادّی ندارد، بلکه شیفتهٔ ساختن «عامل‌های هوش مصنوعی» (AI agents) است تا آنها را به‌عنوان ارائه‌دهندگان خدمات به افراد و شرکت‌ها اجاره دهد. در حالی که بخش خدمات آمریکا نیروی کار انسانی را حذف کرده و توانایی‌اش را برای تولید ارزش اضافی از دست می‌دهد، اربابان فناوری آمریکا ارزش اضافی بیشتری را از تولیدات مادّی که هوش مصنوعی نسبتاً دست‌نخورده باقی گذاشته به تاراج می‌برند. تلهٔ رانت آمریکا عمیق‌تر می‌شود و به همان نسبت نابرابری، پوپولیسم، و تنش‌های اجتماعی نیز تشدید می‌گردد.در مقابل، شرکت‌های هوش مصنوعی چین بر تولید مادّی تمرکز کرده‌اند و رُبات‌های صنعتی‌شان را در تولید کالاها، از جمله محصولات کشاورزی، به کار گرفته‌اند. زنجیره‌های تأمین به‌طور کامل در حال خودکارسازی‌اند، از جمله طراحی خود فرایند تولید.
علاوه بر این، تمام این قابلیت‌های هوش مصنوعی «متن‌باز» (open source) است و با هزینه‌ای ناچیز در اختیار خردترین تولیدکنندگان چینی قرار می‌گیرد. این صرفاً فناوری‌ای نیست که به فردی مثل هنری فورد یا استیو جابز مزیت رقابتی ببخشد. مارکسیست‌های چینی در الگوی صنعتی نوظهور و مبتنی بر هوش مصنوعی چین پایه‌های مادّی لازم برای لغو کردن خودِ مفهوم «ارزش» را درمی‌یابند! وقتی که زمان کار لازم در همهٔ صنایع هم‌زمان به صفر میل کند، کالاها چنان فراوان می‌شوند که ارزش مبادله‌شان به‌شدت فرو می‌ریزد. آنچه باقی می‌ماند ارزش مصرفی، فایده‌مندی، و سودمندی محض است. ناگهان ثروت دیگر قیمت دارایی‌ها را بالا نگه نمی‌دارد؛ تلهٔ رانت محو می‌شود و تصور آینده‌ای برای چین ممکن می‌شود که برای حفظ تعادل داخلی دیگر نیازی به صادرات ندارد.
نکتهٔ عمیق‌تری که مارکسیست‌های چینی مطرح می‌کنند این است که سرمایه‌داری نمی‌تواند از پسِ «جهش بزرگ» هوش مصنوعی برآید و زنده بماند. دیر یا زود، برای بقا ناچار به زایش بحران‌ها و جنگ‌ها خواهد شد. اما چین محدود به همان منطق انباشت ثروت سرمایه‌داری نیست، زیرا این کشور در چارچوبی از سرمایه‌داری دولتی فعالیت می‌کند که هدف‌های بلندمدت را بر منافع کوتاه‌مدت ترجیح می‌دهد؛ بنابراین، می‌تواند بدون ترس از کاهش سود، خودکارسازی را تا نتیجهٔ منطقی نهایی‌اش پیش ببرد. چین می‌تواند این شوک را جذب کند، دستاوردها را در قالب کالاها و خدماتی بسیار ارزان و باکیفیت بازتوزیع کند، و پیش‌شرط‌های مادّی را برای شکل‌گیری «اتحادیهٔ آزاد»[۲] فراهم سازد، جامعه‌ای که در آن از هر کس به اندازهٔ توانش تولید خواسته می‌شود و به هر کس به اندازهٔ نیازش داده می‌شود، و دولت پس از آنکه به تحقق آرمان‌شهر کمونیستی یاری رساند، به‌تدریج محو خواهد شد.
حتی با فرض صحت دیدگاه‌های مارکسیست‌های نوظهور چین، پرسش‌های بنیادینی بی‌پاسخ می‌مانند: با فرا رسیدن این «تکینگی بهره‌وری»، آیا دولت چین تضمین خواهد کرد که مواهب و اوقات فراغتی که حاصل [به‌کارگیری] رُبات‌های هوشمند است به شکوفایی حقیقی انسان منجر شود؟ آیا این دولت به‌راستی و با رغبت به زوال خواهد گرایید؟ یا بستر را برای ظهور طبقه‌ای نخبه و انگل‌مآب فراهم می‌سازد که همانند شرکت‌های بزرگ فناوری از هوش مصنوعی [هوشواره] برای انباشت هرچه بیشتر ثروت برای خود استفاده می‌کنند؟
[۱] شرکت اورگراند (Evergrande) با گرفتن وام‌های سنگین و پیش‌فروش گسترده امپراتوری‌اش را روی کوهی از بدهی‌های ۳۰۰میلیارد دلاری بنا کرد. دولت چین در سال ۲۰۲۰ با اجرای سیاست «سه خط قرمز» و محدود کردن شدید وام‌دهی شریان مالی این شرکت را قطع کرد. این اتفاق منجر به ورشکستگی تاریخی اورگراند، رها شدن میلیون‌ها خانهٔ نیمه‌کاره، و افشای آسیب‌پذیری عمیق اقتصاد چین شد. این شرکت در سال ۲۰۲۳ در آمریکا درخواست حمایت از ورشکستگی (فصل ۱۵) داد تا بتواند با طلبکاران خارجی مذاکره کند. در نهایت، در اوایل سال ۲۰۲۴، دادگاه هنگ کُنگ حکم به انحلال و تصفیهٔ دارایی‌های این شرکت داد. این ماجرا پرده از یک واقعیت بزرگ برداشت: رشد خیره‌کنندهٔ اقتصاد چین در دو دههٔ اخیر تا حد زیادی روی «بدهی» و «سفته‌بازی در بازار مسکن» بنا شده بود، نه تولید واقعی و پایدار. به همین دلیل است که از سقوط اورگراند به‌عنوان «نوک کوه یخ» بحران‌های ساختاری اقتصاد چین یاد می‌شود. (توضیح مترجم)
[۲] «اتحادیهٔ آزاد» (Free Association) یا به‌طور کامل‌تر «اتحادیهٔ آزاد تولیدکنندگان» (Free Association of Producers) یک مفهوم کلیدی در نظریهٔ مارکسیستی و کمونیستی است که به جامعه‌ای ایده‌آل اشاره دارد که ویژگی‌های اصلی‌اش عبارت‌اند از:
۱. حذف مالکیت خصوصی بر ابزار تولید: ابزارهای تولید (کارخانه‌ها، زمین‌ها، ماشین‌آلات) در اختیار جامعه است، نه افراد خصوصی.
۲. حذف طبقات اجتماعی: دیگر طبقهٔ سرمایه‌دار و طبقهٔ کارگر وجود ندارد؛ همه تولیدکنندگان آزادند.
۳. تولید برای نیاز، نه سود: کالاها و خدمات نه برای کسب سود، بلکه برای برآوردن نیازهای انسان‌ها تولید می‌شوند.
۴. مدیریت دموکراتیک و خودگردان: تولید و توزیع منابع به‌طور دموکراتیک و توسط خود تولیدکنندگان مدیریت می‌شود، نه توسط دولت یا بازار.
۵. شعار معروف: «از هر کس به اندازهٔ توانایی‌اش، به هر کس به اندازهٔ نیازش» (توضیح مترجم)
* در Project Syndicate، تاریخ انتشار ۳۱ اوت ۲۰۲۶ (۹ شهریور ۱۴۰۵)
نقل از قلمرو رفاه