ترکمنستان ذخایر گاز زیادی دارد که حدود ۱۳٫۴تریلیون مترمکعب برآورد میشود و پس از روسیه و ایران و قطر در ردهٔ چهارم جهان قرار دارد. عکس از مجله ROGTEC
چهارشنبه ۱۸ شهریور ۱۴۰۵
با افزایش مجادلات بر سر ابعاد مختلف کنوانسیون حقوقی آکتائو یا خزر، مسئلهٔ نفت و گاز دریای خزر مجدد در مرکز توجه قرار گرفته است. منابع مختلف ذخایر نفت قابل استحصال دریای خزر را رقمی بین ۱۹ تا ۲۵میلیارد بشکه تخمین میزنند و مقدار ذخایر گاز طبیعی در این دریا حدود ۳هزار میلیارد مترمکعب برآورد میشود. در این میان، بحثهای فراوانی نیز درباره الگوی پراکندگی این ذخایر نفت و گاز در دریای خزر وجود دارد. بهطور کلی برآورد میشود که میزان ذخایر اثباتشده و محتمل نفت و گاز در مجاورت سه کشور آذربایجان و قزاقستان و ترکمنستان بیش از ایران و روسیه باشد. با تشکیل کشورهای جدید در دو سوی دریای خزر پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و در غیاب یک رژیم حقوقی مشخص، اختلافهایی میان کشورهای ساحلی این دریا دربارهٔ مالکیت میدانها و منابع مذکور پدیدار شد. این اختلافها در بخشهای شمالی دریای خزر در قالب توافقهای متقابل میان کشورهای روسیه و قزاقستان و آذربایجان حلوفصل شد. اما در جنوب دریای خزر، ایران و آذربایجان و ترکمنستان چند دهه است که پیشرفت چندانی حاصل نکردهاند.
سهم فعلی بازیگران از نفت و گاز خزر
جمهوری آذربایجان اکنون مهمترین برداشتکنندهٔ نفت و گاز از دریای خزر است. این کشور بهطور متوسط روزانه ۶۵۰هزار بشکه نفت و میعانات و ۱۲۰میلیون مترمکعب گاز از میدانهای دریایی خزر برداشت میکند. بلوک نفتی آذری-چیراغ-گونشلی (ACG) مهمترین میدان نفتی آذربایجان در دریای خزر و میدان گازی شاه دنیز مهمترین میدان گازی این کشور است. قزاقستان دومین برداشتکننده بزرگ از منابع نفت و گاز دریایی خزر است. تنها میدان فعال قزاقستان در محیط دریای خزر میدان کاشاقان است و قزاقها روزانه حدود ۴۰۰هزار بشکه نفت و میعانات و حدود ۳۲٫۱میلیون مترمکعب گاز از این میدان برداشت میکنند.
ترکمنستان با برداشت روزانه نزدیک به ۱۲۰هزار بشکه نفت و میعانات و بین ۱۱ تا ۱۵میلیون مترمکعب گاز از میدانهای دریایی خزر سومین بهرهبردار بزرگ در میان کشورهای ساحلی است. مجموعهٔ میدانهای موسوم به پروژهٔ بلوک یکم و میدان نفتی چهارکان مهمترین میدانهای فعال ترکمنستان در دریای خزر به شمار میروند. چهارمین ذینفع منابع نفتی دریای خزر از میان کشورهای ساحلی روسیه است که روزانه حدود ۱۲۰هزار بشکه نفت و میعانات از میدانهای فعال خودش در دریای خزر، یعنی میدانهای نفتی ولادیمیر فیلانوسکی و یوری کورچاگین، برداشت میکند. بدین ترتیب، ایران را باید تنها کشور از میان کشورهای پنجگانهٔ ساحلی در دریای خزر دانست که هنوز انتفاع مشخصی از منابع نفت و گاز دریای خزر ندارد.
ترافیک پروژههای اکتشاف و توسعه میادین
در آذربایجان، تکمیل توسعه میدان نفتی/گازی آبشورن با سرمایهگذاری مشترک شرکت نفت آذربایجان و توتال و بازوی سرمایهگذاری خارجی شرکت ملی نفت ابوظبی مهمترین پروژهٔ توسعهیی در بستر دریای خزر محسوب میشود. در کنار این پروژه، چهار قرارداد دیگر نیز برای پروژههای توسعهیی در شاهدنیز و بلوک نفتی آذری-چیراغ-گونشلی و دو میدان جدید قرهباغ و شفق-آسمان با شرکت بیریتیش پترولیوم منعقد شده است که در آخرین مورد، شرکت نفت ترکیه نیز سهامدار است.
در قزاقستان، مرحله جدید توسعهٔ میدان نفتی کاشاقان مهمترین پروژه توسعهیی در محیط دریای خزر محسوب میشود و ساختار مالکیت در این پروژه از حیث ترکیب شرکتهای حاضر جالب توجه است، زیرا که شرکتهای اِنی، اکسونموبیل، شل، توتالانرژی، سیانپیسی (چین)، و اینپکس (ژاپن) در آن حضور دارند. قزاقستان قرارداد توسعهٔ دو میدان جدید را نیز با شرکت لوکاویل روسیه منعقد کرده بود که براساس گزارشها، اجرای آنها به علت تحریمها علیه روسیه معلق شده است.
در ترکمنستان، برای توسعهٔ بلوک یکم، قرارداد مشارکت در تولید میان شرکت نفت ترکمنستان و پتروناس و شرکت نفت ابوظبی منعقد شده است و شرکت امارتی دراگن اویل مسئولیت توسعه میدان چهارکان را بر عهده گرفته است. ترکمنستان همچنین با کنار گذاشتن اختلافها با آذربایجان بر سر میدان دوستی، تفاهمی را برای توسعهٔ مشترک این میدان با طرف آذری منعقد کرده است.
جمعبندی
کشورهای قرار گرفته در دو سوی غربی و شرقی دریای خزر، برخلاف ایران و روسیه، دسترسی وسیعی به منابع نفت و گاز در دیگر بخشهای قلمرو خودشان ندارند و منابع نفت و گاز دریای خزر، علیرغم پیچیدگیهای فنی موجود، به مسیر تنفس و اهرم توسعهٔ اقتصادی این کشورها در سطوح مختلف مبدل شده است. از همین روست که صنایع نفت و گاز این سه کشور در دریای خزر با ترافیک پروژههای توسعهیی و شبکههای درهمتنیدهٔ شراکتهای بینالمللی پیوند خورده است.
از وبگاه اندیشکدهٔ تهران