یکشنبه ۸ شهریور ۱۴۰۵
فریبرز شایگان – اندیشهٔ نو: آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) اعلام کرده است که طرح جهانی تازهای با نام اطلس (ATLAS) را برای توسعه و کاربرد ایمن فناوریهای هستهیی در صنعت کشتیرانی غیرنظامی و زیرساختهای انرژی فراساحلی آغاز کرده است. این ابتکار در حالی مطرح میشود که بسیاری از کشورها جویای راهحلهای زیستپذیر و قابل اعتماد برای تأمین انرژی در بخش حملونقل دریایی و پروژههای فراساحلیاند که بخش عمدهای از تجارت جهانی را بر دوش دارد و نیاز روزافزونی به انرژی پاک و ایمن دارد.
اطلس، ATLAS که مخفف Atomic Technologies Licensed for Applications at Sea به معنای «فناوریهای اتمی دارای مجوز برای کاربردهای دریایی» است، نخستین تلاش هماهنگ جهانی برای پیوند دادن صنعت هستهیی و بخش دریایی غیرنظامی است. هدف اصلی این برنامه فراهم کردن بستر لازم برای استفادهٔ ایمن، مطمئن، و صلحآمیز از انرژی هستهیی در کشتیهای غیرنظامی و نیروگاههای شناور روی آب است. گفته میشود که این فناوری از دههٔ ۲۰۳۰ به بعد میتواند نقش مهمی در تأمین انرژی زیستپذیر (سازگار با محیطزیست) داشته باشد. آژانس بینالمللی انرژی اتمی تأکید دارد که این طرح نهفقط به توسعهٔ فناوری کمک میکند، بلکه چارچوبهای نظارتی، ایمنی، و امنیتی لازم را نیز از ابتدا در کنار این صنعت شکل میدهد تا کاربست این فناوریها با معیارها و استاندههای (استانداردهای) بینالمللی سازگار باشد.
زمینهٔ شکلگیری اطلس به چالشهای انرژی در صنعت دریایی بازمیگردد. حدود ۸۰درصد تجارت جهانی از طریق حملونقل دریایی انجام میشود و تقاضا برای آن سالانه نزدیک به ۲درصد افزایش مییابد. در چنین شرایطی، نیاز به منابع انرژی پایدار، زیستپذیر، و قابل اتکا بیش از گذشته احساس میشود. کاربست فناوریهای نوین هستهیی، از جمله رآکتورهای کوچک مدولار (SMRs)، این امکان را فراهم میآورد که کشتیها و زیرساختهای دریایی بتوانند مدتی طولانی بدون سوختگیری مجدد فعالیت کنند، مزیتی که در مقایسه با سوختهای فسیلی یا حتی برخی از منابع انرژی تجدیدپذیر جذابیت ویژهای دارد.
کاربردهای احتمالی این فناوری متنوع و گسترده است. از کشتیهای کانتینری، فلهبر، و تانکرها گرفته تا یخشکنها، کشتیهای تفریحی، و شناورهای پشتیبانی فراساحلی، همگی میتوانند از انرژی هستهیی بهرهمند شوند. علاوه بر این، از نیروگاههای شناور هستهیی میتوان برای تأمین برق جوامع ساحلی و دورافتاده، بندرها، صنایع فراساحلی، و حتی عملیات کمکرسانی در بلاهای طبیعی (مثلاً سیل و طوفانهای ویرانگر) استفاده کرد. این نیروگاهها قابلیت پشتیبانی فنی (بهلحاظ تأمین انرژی) از آبشیرینکنها و تأمین برق اضطراری نیز دارند و در شرایط بحرانی میتوانند نقشی حیاتی ایفا کنند.
بیش از ۵۰ کشور در این طرح مشارکت دارند و ۲۸ کشور بیانیهٔ مشترکی صادر کردهاند که در آن اطلس «گام نخست بهسوی تحول در صنعت دریایی هستهیی غیرنظامی» توصیف شده است. این کشورها بر ضرورت همکاری نزدیک میان جوامع هستهیی و دریایی تأکید کردهاند تا از همان ابتدا، در کنار توسعهٔ فناوری، شکلگیری چارچوبهای ایمنی، امنیتی، و پادمانی نیز پیش برود. به گفتهٔ آنان، هماهنگی میان نهادهای نظارتی، صنایع، و دولتها برای موفقیت این فناوری در مقیاس جهانی ضروری است.
آرژانتین، بنگلادش، بلژیک، برزیل، کانادا، دانمارک، جمهوری دومینیکن، اکوادور، فنلاند، فرانسه، یونان، هند، ایتالیا، ژاپن، جمهوری کره، مالت، پادشاهی هلند، نروژ، پاراگوئه، لهستان، رومانی، پادشاهی عربستان سعودی، سنگاپور، اسلوونی، ترکیه، امارات متحده عربی، پادشاهی متحد بریتانیا و ایرلند شمالی، و ایالات متحد آمریکا کشورهای عضو آژانس بینالمللی انرژی اتمیاند که بیانیهٔ مشترک را در روز۱۷ مرداد در مراسم رونمایی از این طرح منتشر کردند.
در این بیانیه آمده است: «پس از این رویداد گشایش و معرفی طرح، مشتاق اجرای مرحلهٔ بعدی اطلس هستیم که در آن هماهنگی و گفتوگو دربارهٔ موضوعهای مرکزی را آغاز خواهیم کرد. ما از تشکیل کمیتهٔ راهبری اطلس و چندین گروه پروژهیی برای پرداختن به مسائل خاص حمایت میکنیم. ما اذعان داریم که این طرح قرار نیست دائمی یا تکرار و دوبارهکاری فعالیتهای موجود آژانس باشد، و نیز اینکه ساختار و دامنهٔ کار گروههای پروژهیی ممکن است در طول زمان تغییر کند.»
همانطور که دیده میشود، چین و روسیه و آلمان که کشورهای دارای صنعت هستهییاند این بیانیه را امضا نکردهاند.
چین یکی از بزرگترین سازندگان رآکتورهای کوچک مدولار (SMRs) و همچنین یکی از فعالترین کشورها در پروژههای نیروگاه شناور هستهیی است. بهعلاوه، چین همکاریهای دوجانبه و چندجانبهای (از جمله با پاکستان) در حوزهٔ پروژههای دریایی هستهیی دارد. با وجود این، نمایندهٔ چین در مراسم معرفی این طرح حضور داشت و سخنرانی هم کرد.
روسیه نیز که پیشروترین کشور جهان در فناوری دریایی هستهیی است در میان امضاکنندگان بیانیهٔ مشترک نیست، که شاید بیشتر بهخاطر «رهبری» آمریکا در پروژهٔ اطلس باشد. روسیه دارای یخشکنهای هستهیی و نیروگاه شناور آکادمیک لومونوسف است و خودش صادرکنندهٔ نیروگاههای شناور و فناوریهای دریایی هستهیی است.
حضور نداشتن آلمان در طرح اطلس احتمالاً بهدلیل سیاست آن کشور برای خروج کامل از انرژی هستهیی است. آلمان در سال ۲۰۲۳ آخرین نیروگاه هستهییاش را از رده خارج و خاموش کرد و امروزه سیاست پرهیز از هرگونه فناوری هستهیی- زمینی یا دریایی- را دنبال میکند.
ایالات متحد آمریکا در روزهای ۲۶ و ۲۷ اوت ۲۰۲۶ (۱۷ و ۱۸ مرداد ۱۴۰۵) میزبان رویداد معرفی این طرح در واشنگتن دیسی بود. وزیر انرژی آمریکا در سخنرانیاش تأکید کرد که انرژی هستهیی دریایی میتواند به واقعیتی تجاری تبدیل شود و اطلس با هدفهای دولت آمریکا در حوزهٔ تقویت رهبری هستهیی و توسعهٔ فناوریهای نوآورانه همسو است.
در بخش پنلهای تخصصی این نشست، نمایندهٔ روسیه، مدیرکل پروژههای انرژی روساتم، در پنل تخصصی «کاربردهای دریایی انرژی هستهیی» صحبت کرد.
نمایندهٔ چین، دبیرکل دفتر انرژی اتمی چین، نیز در همین بخش در سخنرانیاش تأکید کرد که استفادهٔ از انرژی هستهیی در کشتیها و نیروگاههای شناور ادامهٔ منطقی پیشرفتهای جهانی در حوزهٔ انرژی هستهیی است و میتواند به امنیت انرژی، کاهش انتشار کربن و توسعهٔ اقتصادی کمک کند. او گفت که چین آماده است در چارچوب آژانس بینالمللی انرژی اتمی با کشورهای دیگر همکاری کند، بهویژه در حوزهٔ استاندههای (استانداردهای) ایمنی، تنظیم مقررات، پادمانهای نظارتی، و توسعهٔ فناوریهای جدید.
نمایندهٔ چین گفت که آژانس بینالمللی انرژی اتمی باید نقش محوری در ایجاد چارچوبهای ایمنی و نظارتی در حوزهٔ فناوریهای هستهیی دریایی داشته باشد و چین از این نقش حمایت میکند.
در حاشیهٔ این رویداد، بازدیدی از کشتی تاریخی NS Savannah ـ نخستین کشتی تجاری هستهیی غیرنظامی جهان ـ صورت گرفت تا نشان داده شود که استفاده از انرژی هستهیی در دریا سابقهای طولانی دارد، اما اکنون در آستانهٔ ورود به مرحلهای تازه و گستردهتر قرار گرفته است.
فعالیت در چارچوب طرح اطلس از طریق شش گروه پروژهٔ تخصصی آغاز میشود که نمایندگان کشورها، صنایع، و دیگر ذینفعان در آن حضور دارند. این گروهها بر موضوعهایی چون ایمنی، امنیت، مقررات، سناریوهای استقرار، و ویژگیهای فنی کشتیها و نیروگاههای شناور تمرکز خواهند کرد. هدف نهایی ایجاد مسیری روشن و استانده (استاندارد) برای کاربست نسل جدید فناوریهای هستهیی دریایی است که میتواند آیندهٔ حملونقل و انرژی فراساحلی را دگرگون کنند.