محمد مالجو (سمت راست) و سعید مدنی.
سهشنبه ۶ مرداد ۱۴۰۵
امنیت، آزادی، و کنشگری اجتماعی در ایران
اندیشهٔ نو: در گفتوگویی سهساعته با تسهیلگری ایمان پاکنهاد در شبکهٔ آفتاب با حضور سعید مدنی، پژوهشگر علوم اجتماعی، و محمد مالجو، پژوهشگر اقتصاد سیاسی، سه مفهوم کلیدی امنیت، آزادی، و کنشگری اجتماعی در بستر تاریخ و اوضاع کنونی ایران بررسی شد. این گفتوگو در شرایطی انجام شد که تجربهٔ جنگ اخیر، محدودیتهای گستردهٔ ارتباطی، و فضای امنیتی در کشور پرسشهای تازهای دربارهٔ امکان کنشگری اجتماعی در ایران پیش آورده است.
در جریان این گفتوگو با این دو پژوهشگر از جمله پرسیده شد آزادی و امنیت هر دو بستر لازم کنشگری هستند؛ رابطهٔ این سه مفهوم را چطور میبینید؟ کدام بر دیگری اولویت دارد؟
یا اینکه اگر در شرایط فعلی، که به تعبیر دکتر مالجو در وضعیت جنگ فرسایشی قرار داریم، بخواهیم دربارهٔ امکانهای کنشگری اجتماعی صحبت کنیم، پرسش این است که اشکال مختلف کنشگری در چنین وضعی چیست. بهویژه باتوجهبه اینکه حتی در شرایط صلح هم امکانهای کنشگری چندان گسترده نبوده است، امروز چه میتوان کرد؟
و اینکه اساساً آیا کنشگری ممکن است در دورهای یا برای همیشه به بنبست برسد؟
و بالاخره اینکه کنشگری تا کجا باید هزینه بدهد. آیا نقطهای وجود دارد که باید گفت «دیگر بس است»؟
امنیت؛ از تاریخ ایران تا امروز
سعید مدنی بحث را با مرور تاریخی مفهوم امنیت آغاز میکند. او میگوید که موقعیت ژئوپلیتیکی ایران، از حملههای تاریخی تا مداخلههای خارجی، همواره جامعه را در جستوجوی دولتی مقتدر قرار داده است که بتواند امنیت را تأمین کند. این نگاه تاریخی، بهزعم مدنی، زمینهٔ پذیرش انباشت قدرت و شکلگیری استبداد را فراهم کرده است.
سعید مدنی سپس دو رویکرد کلان به امنیت را توضیح میدهد: ۱) امنیت بهمثابهٔ هدف: رویکردی که امنیت را محصول قدرت دولت میداند و آزادی را در سایهٔ آن قرار میدهد. ۲) امنیت بهمثابهٔ ابزار: رویکردی که امنیت را وسیلهای برای تحقق آزادی، عدالت، و حقوق شهروندی میبیند.
به گفتهٔ او، جمهوری اسلامی بهتدریج و بهویژه پس از پایان جنگ هشتساله و بازنگری قانون اساسی امنیت را «هدف» قرار داده و همین امر به امنیتیسازی گستردهٔ حوزههای سیاسی، فرهنگی، اجتماعی، و اقتصادی انجامیده است: از ویدئو و ماهواره و حجاب گرفته تا اینترنت و فعالیتهای خیریه و حتی مسائل اقتصادی.
امنیت در سه وضع: جنگ، جنگ فرسایشی، و صلح
محمد مالجو با تمرکز بر تجربهٔ چند دههٔ اخیر ایران سه وضع را از هم تفکیک میکند:
۱. وضع جنگی: در این وضع «بقا» اولویت نخست جامعه است و امنیت بر آزادی و کنشگری تقدم دارد. کنشگری اجتماعی عمدتاً در قالب کمکرسانی، همبستگی، و حمایت از آسیبدیدگان معنا پیدا میکند. با وجود این، مالجو تأکید میکند که حتی در جنگ نیز حداقلی از آزادی برای جلوگیری از خطاهای امنیتی ضروری است.
۲. جنگ فرسایشی (وضع کنونی): در این حالت خطر فوری بقا کاهش یافته و مسئلهٔ اصلی «بازتولید سیاسی» یا دوام اجتماعی است. مالجو میگوید در این وضع آزادی در اولویت قرار میگیرد، سپس کنشگری، و در نهایت امنیت، زیرا بدون آزادی سازوکارهای اصلاح خطا در حکومت از کار میافتد و امنیت آینده نیز آسیب میبیند. با این حال، ظرفیت کنش جمعی در ایران بسیار محدود است؛ بخشی بهعلت قطعی اینترنت و بخشی بهدلیل ضعف تاریخی نهادهای مدنی.
۳. صلح: در شرایط صلح، آزادی باید اولویت مطلق باشد تا کنشگری اجتماعی بتواند موتور حرکت جامعه شود. امنیت در این وضع باید «در پسزمینه» و در خدمت آزادی قرار گیرد. مالجو تأکید میکند که ایران هرگز تجربهٔ پایداری از چنین وضعی نداشته است.
پیامدهای امنیتیسازی و دشواری کنشگری
مدنی با اشاره به گسترش امنیتیسازی در جمهوری اسلامی میگوید این رویکرد نهتنها امنیت شهروندان را افزایش نداده، بلکه احساس امنیت را کاهش داده و دولت را از اطلاعات و بازخوردهای ضروری محروم کرده است. او نمونههایی از امنیتی شدن حوزههای اقتصادی، فرهنگی، و اجتماعی ارائه میدهد: از برخورد با «سلطان سکه» تا امنیتی شدن فعالیتهای محیطزیستی و خیریه.
مالجو نیز تأکید میکند که محدودیت آزادی حکومت را از «چشم بینا و گوش شنوا» محروم میکند و امنیت آینده را ضعیف میسازد. او میگوید کنشگری اجتماعی در ایران با موانع ساختاری و تاریخی روبهروست و بسیاری از کنشها بهدلیل نبود پشتوانهٔ اجتماعی یا شبکهسازی مؤثر همان ظرفیتهای موجود را مصرف میکنند.
آیا کنشگری به بنبست رسیده است؟
هر دو پژوهشگر معتقدند کنشگری اجتماعی هرگز به صفر مطلق نمیرسد. حتی در نظامهای تمامیتخواه (توتالیتر) تاریخی نیز کنشگری کاملاً تعطیل نشده است. اما «شرایط امکان» کنشگری ممکن است بسیار محدود شود. مالجو هشدار میدهد که کنشهای نمادین یا هیجانی، مانند برخی رخدادهای دی ۱۴۰۴، میتوانند ظرفیت اجتماعی را تلف کنند و ترس و امنیتیسازی را افزایش دهند.
متن کامل این گفتوگو را در شبکهٔ آفتاب بخوانید.