دوشنبه ۵ مرداد ۱۴۰۵
آ. نعمت‌زاده – اندیشهٔ نو: در حالی که احکام بازداشت بنیامین نتانیاهو که دیوان کیفری بین‌المللی (ICC) صادر کرده است همچنان از نظر حقوقی پابرجاست، این روزها این دیوان با جدّی‌ترین بحران ساختاری، دیپلماتیک، و مدیریتی تاریخ بیست و چهار سالهٔ فعالیتش روبه‌روست. این بحران، که با تحریم‌های سخت‌گیرانهٔ دولت آمریکا علیه قاضی‌های این دیوان آغاز شده بود، در روزهای اخیر با برکناری ناگهانی کریم خان، دادستان کل دادگاه، و بروز تنش‌های گستردهٔ بین‌المللی وارد مرحلهٔ جدیدی شد.
قاضی‌های مورد تحریم مالی آمریکا
گزارش‌ها نشان می‌دهد که قاضی‌هایی که حکم بازداشت نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، یوآو گالانت، وزیر دفاع پیشین اسرائیل، و محمد دیاب ابراهیم المصری، از رهبران گروه حماس را تأیید کرده‌اند، با محدودیت‌های شدید و بی‌سابقه‌ای در زندگی شخصی مواجه شده‌اند.
فلج شدن کارت‌های بانکی: نیکولا گیلو (Nicolas Guillou)، قاضی فرانسوی این پرونده، فاش کرد که به‌دلیل تحریم‌هایی که آمریکا علیه او اعمال کرده است کارت‌های اعتباری بین‌المللی او (مانند ویزا و مسترکارت) مسدود شده‌اند و او حتی برای خرید‌های سادهٔ روزمره با مشکل مواجه است.
ممنوعیت در پلتفرم‌های دیجیتال: به‌دلیل وابستگی شرکت‌های فناوری به نظام مالی آمریکا و نظام‌های مالی جهانی که آمریکا بر آنها سلطه و نفوذ تعیین‌کننده دارد، حساب‌های کاربری این قاضی‌ها در پلتفرم‌های بزرگ سفر و اقامت مانند Airbnb و Booking.com تعلیق یا لغو شده است.
محدودیت‌های مسافرتی: این مقامات قضایی علاوه بر اینکه از ورود به خاک ایالات متحد آمریکا منع شده‌اند، با خطر توقیف دارایی‌هایشان در مؤسسات مالی وابسته به آمریکا روبه‌رو هستند. منتقدان این اقدامِ آمریکا را تلاشی برای «متلاشی کردن» دادگاه لاهه دانسته‌اند.
بر اساس فرمان اجرایی ۱۴۲۰۳ دولت دونالد ترامپ که در فوریه ۲۰۲۵ صادر شد، دولت آمریکا تا کنون دست‌کم ۹ قاضی دیوان کیفری بین‌المللی (ICC) را به همراه دادستان‌ها و معاونان این دادگاه در فهرست سیاه مالی و ویزایی‌اش قرار داده است. این اقدامات به بهانهٔ مداخلهٔ این دیوان در پرونده‌های مربوط به شهروندان آمریکا (سربازان در افغانستان) و متحدان آن کشور (مقامات اسرائیل در غزه) صورت گرفته است.
سالومی بالونگی بوسا (Solomy Balungi Bossa) از کشور اوگاندا، لوس دل کارمن ایبانز کارانسا (Luz del Carmen Ibáñez Carranza) از کشور پرو، رن آلاپینی گانسو (Reine Alapini-Gansou) از کشور بنین، بتی هالر (Betty Hohler) از کشور اسلوونی، نیکولا گیلو (Nicolas Guillou) از کشور فرانسه (قاضی اصلی که اخیراً در مصاحبه‌ها از فلج شدن زندگی روزمره‌اش به‌دلیل تحریم سخن گفت)، و کیمبرلی پروست (Kimberly Prost) از کشور کانادا، جزو قاضی‌هایی‌اند که در سال ۲۰۲۵ مورد تحریم‌های آمریکا قرار گرفته‌اند.
نزهت شمیم خان (Nazhat Shameem Khan)، معاون دادستان از کشور فیجی (که اکنون سرپرست موقت دادستانی کل است)، و مامه ماندیا نیانگ (Mame Mandiaye Niang) معاون دادستان از کشور سنگال، جزو دیگر تحریم‌شدگان‌اند.
زلزله در لاهه؛ برکناری تاریخی کریم خان از دادستانی کل
در گیرودار این فشارهای بین‌المللی، مجمع کشورهای عضو دیوان کیفری بین‌المللی در یک رأی‌گیری اضطراری و بی‌سابقه با ۸۲ رای موافق از میان ۱۲۵ عضو، کریم خان، دادستان کل این دیوان را به‌دلیل «سوءرفتار شدید و نقض وظایف» رسماً از سمت دادستانی کل دیوان برکنار کردند.
کریم خان، حقوق‌دان بریتانیایی که با درخواست صدور حکم بازداشت مقامات اسرائیلی به شهرت جهانی رسیده بود، نه به‌خاطر تصمیم‌های قضایی‌اش، بلکه به‌دلیل اتهام‌های سنگین «سوءرفتار اخلاقی و آزار جنسی» در برخورد با یکی از کارکنان زن دفترش برکنار شد. او پیش از این در ماه ژوئن (تیر) تعلیق شده بود و تحقیق مستقل در نهایت به برکناری کامل او منجر شد. با این حال، او همهٔ این اتهام‌ها را تکذیب و رد کرده و تیم حقوقی او اعلام کرده است که این تصمیم را از مراجع قانونی به چالش خواهد کشید.
واکنش‌های بین‌المللی؛ از استقبال اسرائیل تا موضع فلسطین
برکناری کریم خان موجی از واکنش‌های متضاد را در جهان به همراه داشته است:
استقبال مقام‌های اسرائیلی: مقامات دولت اسرائیل بلافاصله از این خبر استقبال کردند. یشیل لایتر، سفیر اسرائیل در آمریکا، مدعی شد که کریم خان پیش از این حکم بازداشت نتانیاهو (و یوآو گالانت) را صادر کرده بود تا توجه‌ها را از «جرایم جنسی خودش» منحرف کند و اکنون با افشای این رسوایی، پروندهٔ او علیه اسرائیل کاملاً غیرقانونی و بی‌اعتبار است.
فلسطین محکوم کرد: هیئت دیپلماتیک فلسطین در لاهه با محکوم کردن این موضع‌گیری‌ها اعلام کرد که تلاش نمایندگان و حامیان اسرائیل برای مرتبط ساختن برکناری کریم خان به تحقیق مستقل پروندهٔ فلسطین و جنایت‌های اسرائیل اقدامی کاملاً مغرضانه و فریبکارانه است.
بیانیه دیوان و نهادهای حقوق بشری: سازمان دیده‌بان حقوق بشر (Human Rights Watch) اعلام کرد که دادگاه لاهه فراتر از یک شخص است و استقلالش باید حفظ شود. خود دادگاه نیز در بیانیه‌ای رسمی تأکید کرد که دفتر دادستانی همچنان به وظایفش برای اجرای عدالت در مورد قربانیان جنایت‌های بین‌المللی متعهد است.
فرایند انتخاب دادستان بعدی و اداره موقت دادگاه
با خروج کریم خان، دادگاه وارد یک دوره انتقال سخت شده است.
تا زمان انتخاب دادستان کل جدید، دو معاون کریم خان، یعنی نزهت شمیم خان (از فیجی) و مامه ماندیا نیانگ (از سنگال) ادارهٔ مشترک این دفتر حساس را بر عهده گرفته‌اند.
مجمع کشورهای عضو اکنون فرایند ثبت‌نام و بررسی نامزدها را برای انتخاب جانشین کریم خان آغاز کرده است. بر اساس قوانین داخلی دیوان، این فرایند نیازمند فراخوان‌های عمومی، ارزیابی پیشینهٔ اخلاقی نامزدها، و بررسی‌های دقیق قضایی است. رای‌گیری نهایی برای انتخاب دادستان جدید احتمالاً تا پیش از آغاز سال نو میلادی (۲۰۲۷) صورت نخواهد گرفت.
یافتن فردی شایسته و مناسب برای این جایگاه بسیار دشوار خواهد بود، از جمله به این دلیل که هر کسی که این مقام را بپذیرد می‌داند که بلافاصله هدف تحریم‌های گستردهٔ دولت آمریکا قرار خواهد گرفت.
سرنوشت حکم بازداشت نتانیاهو و بقیه چه می‌شود؟
کارشناسان حقوقی تأکید می‌کنند که برکناری کریم خان و تحریم آمریکا علیه قاضی‌های دیوان کیفری بین‌المللی به معنای ابطال احکام بازداشت بنیامین نتانیاهو و یوآو گالانت نیست. این احکام را پنل قضایی دیوان صادر کرده است و فقط خود قاضی‌های دیوان صلاحیت ابطال آنها را دارند. با این حال، بدون دادستان کل رسمی و زیر سایهٔ تحریم‌های کمرشکن آمریکا توان اجرایی دیوان برای زیر فشار قرار دادن کشورهای عضو و بازداشت متهمان بسیار کم شده است. هم‌زمان، بحران نهادی در این دادگاه بین‌المللی با اعلام خروج رسمی کشورهایی مانند چاد (که روز دوشنبه ۵ مرداد تصمیمش را اعلام کرد) و ونزوئلا (که روز جمعه نظرش را اعلام کرد) از دیوان کیفری شدت یافته است. کشورهای مالی، بورکینافاسو، و نیجر نیز که پس از کودتاهای نظامی اکنون زیر حکومت شوراهای نظامی اداره می‌شوند در پاییز سال گذشته تصمیم به خروج از دیوان کیفری بین‌المللی را اعلام کرده بودند.