دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، و محمد بن سلمان، ولی‌عهد سعودی، در دیداری در ریاض، عربستان سعودی، سهشنبه ۱۳ مه ۲۰۲۵. عکس از الکس براندون/آسوشیتدپرس.
جمعه ۲ مرداد ۱۴۰۵
نگرانی‌ها از آغاز مسابقهٔ تسلیحات هسته‌یی در غرب آسیا افزایش یافته است.
لیندا سارنگ – اندیشهٔ نو: توافق هسته‌یی ۳۰ساله میان آمریکا و عربستان سعودی که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، روز چهارشنبه ۳۱ تیر امضا کرد موجی از نگرانی‌ها را دربارهٔ احتمال آغاز مسابقهٔ تسلیحات هسته‌یی در منطقه برانگیخته است. بر اساس این توافق، آمریکا فناوری هسته‌یی را به پادشاهی عربستان منتقل خواهد کرد. به‌دلیل انتشار گزارش‌هایی دربارهٔ توانایی ریاض در غنی‌سازی اورانیوم- که گامی کلیدی در تولید سلاح هسته‌یی است- این توافق با واکنش‌های بین‌المللی منفی روبه‌رو شده است.
بر اساس چارچوب مورد بحث، آمریکا آماده است در ساختن نیروگاه‌های هسته‌یی، انتقال بخشی از فناوری، و آموزش نیروی انسانی با عربستان همکاری کند. در مقابل، آمریکا می‌کوشد عربستان سعودی را به پذیرش پادمان‌های نظارتی سخت‌گیرانهٔ آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و محدودیت در چرخهٔ سوخت (به‌ویژه غنی‌سازی و بازفراوری) متعهد کند. این توافق در عین حال بخشی از بستهٔ بزرگ‌تر امنیتی–دفاعی میان دو کشور است که شامل تضمین‌های امنیتی و همکاری‌های نظامی گسترده‌تر بین آمریکا و عربستان سعودی نیز می‌شود.
در سطح منطقه‌یی، این توافق یکی از ابزارهای آمریکا برای نزدیک‌تر کردن عربستان به محور اسرائیل-آمریکا و دور کردن عربستان سعودی از همکاری‌های راهبردی با چین و روسیه دیده می‌شود. هم‌زمان، پروندهٔ هسته‌یی عربستان با بحث عادی‌سازی روابط آن کشور با اسرائیل گره خورده و یکی از کارت‌های چانه‌زنی در معماری جدید امنیتی منطقه شده است.
جمهوری اسلامی ایران، ترکیه، و برخی کشورهای عربی با حساسیت این روند را دنبال می‌کنند، زیرا ورود عربستان به عرصهٔ هسته‌یی- حتی محدود به کاربردهای غیرنظامی- می‌تواند موازنهٔ قدرت و محاسبات بازدارندگی در منطقه را تغییر دهد و رقابت هسته‌یی را به سطحی تازه ببرد.
در مقایسه‌ای بین برنامهٔ هسته‌یی ایران و عربستان سعودی می‌توان گفت:
– برنامهٔ ایران اکنون بر «استقلال فناوری و چرخهٔ سوخت داخلی» استوار است، در حالی که توافق احتمالی عربستان بر «وابستگی مدیریت‌شده به آمریکا» و کنترل شدید بر چرخهٔ سوخت متکی است.
– برنامهٔ ایران اکنون «عامل تنش و بازدارندگی» خوانده می‌شود، در حالی که برنامهٔ عربستان سعودی را «عامل موازنه‌سازی و هم‌پیمانی» در کنار آمریکا می‌خوانند.
– ایران «نمونهٔ بالفعل» کشوری با چرخهٔ سوخت داخلی است، در حالی که عربستان سعودی در آستانهٔ تبدیل شدن به «نمونهٔ بالقوه»ای است که نوع توافقش با آمریکا تعیین می‌کند تا چه حد به مسیر ایران نزدیک یا از آن دور خواهد شد.
– توافق هسته‌یی آمریکا با عربستان اگر نهایی شود، به‌جای کاهش دادن تنش‌ها احتمالاً «لایهٔ تازه‌ای از رقابت هسته‌یی» میان ایران و عربستان ایجاد می‌کند که در سطح نمادین آغاز می‌شود اما می‌تواند به سطح فنی و راهبردی برسد.
مقامات آمریکایی تأکید کرده‌اند که توافق پیشنهادی صرفاً هدف‌های غیرنظامی دارد، اما جزئیات دقیق آن هنوز عمومی نشده است. این توافق اکنون برای بررسی به کنگرهٔ آمریکا ارائه شده است. با وجود مخالفت‌های احتمالی دموکرات‌ها در کنگرهٔ آمریکا، انتظار می‌رود که این توافق تصویب شود.
خبرگزاری الجزیره در گزارشی در این باره جنبه‌های امنیتی این توافق را از سه نظر بررسی کرده است.
۱. خطر مسابقهٔ تسلیحات منطقه‌یی
تحلیلگران در مورد احتمال تلاش عربستان برای دستیابی به اورانیوم با درجهٔ غنای نظامی ابراز نگرانی کرده‌اند، موضوعی که وزارت انرژی آمریکا هنوز آن را تأیید نکرده است. برخی هشدار داده‌اند که این امر می‌تواند درهای مسابقهٔ تسلیحاتی با دیگر قدرت‌های منطقه‌یی مثل ایران و پاکستان را بگشاید.
عربستان سعودی مدت‌هاست بر استفادهٔ صلح‌آمیز از انرژی هسته‌یی تأکید دارد، اما محمد بن سلمان، ولی‌عهد این کشور، در سال ۲۰۱۸ به سی‌بی‌اس گفت که اگر ایران سلاح هسته‌یی بسازد، عربستان سعودی هم «بی‌تردید» خواهد ساخت.
در مقابل، مارکو روبیو، وزیر امور خارجی آمریکا، روز پنجشنبه تأکید کرد که این توافق به اشاعهٔ سلاح‌های هسته‌یی منجر نمی‌شود، زیرا پیمانکاران آمریکایی این پروژه را مدیریت خواهند کرد و دولت آمریکا بر آن نظارت خواهد داشت. شرکت «وستینگهاوس» به‌عنوان پیمانکار اصلی این پروژه مطرح شده است.
با این حال، لاویگور لیبرمن، وزیر دفاع اسبق اسرائیل، در یادداشتی در شبکهٔ ایکس مخالفتش را با این طرح اعلام کرد و نوشت: «برنامهٔ هسته‌یی غیرنظامی عربستان به سلاح هسته‌یی ختم خواهد شد و به مسابقه‌ای دیوانه‌وار در سراسر خاورمیانه منجر می‌شود.» اسرائیل، که از دههٔ ۱۹۶۰ دارای زرادخانهٔ هسته‌یی است، همواره در تلاش برای جلوگیری از دستیابی کشورهای عرب و دیگر کشورهای منطقه به سلاح هسته‌یی بوده است.
۲. خطر حمله به تأسیسات هسته‌یی و نشت پرتوهای رادیواکتیو
نگرانی‌هایی نیز دربارهٔ احتمال نشت مواد رادیواکتیو، به‌ویژه در میانهٔ تنش‌های موجود در منطقه، مطرح شده است. برای نمونه، بخش‌هایی از تأسیسات بیرونی نیروگاه اتمی بوشهر در ایران در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران هدف حمله قرار گرفته است. همچنین، ایران محوطهٔ بیرونی نیروگاه هسته‌یی براکه در امارات متحده عربی را با پهپاد هدف قرار داده است.
اگرچه در هیچ‌یک از این حمله‌ها خسارتی به رآکتورهای اصلی وارد نشده، اما تحلیلگران می‌گویند ایجاد تأسیسات بیشتر در منطقه‌ای با این میزان تنش اشتباه است. در صورت آسیب دیدن هستهٔ رآکتور، احتمال زیادی دارد که گازهای بسیار رادیواکتیو منتشر شود و در شعاع ۲۰ تا ۳۰ کیلومتری فاجعه‌ای به بار آورد. سوانح هسته‌یی فوکوشیما در ژاپن (۲۰۱۱) و چرنوبیل در اوکراین (۱۹۸۶) هشدارهایی تلخ در این باره‌اند.
۳. دسترسی به مواد حساس و ابهام‌های موجود در توافق
جزئیات مربوط به دسترسی عربستان به اورانیوم غنی‌شده و سوخت مصرف‌شدهٔ رآکتورها، که موادی کلیدی در ساختن بمب اتمی‌اند، هنوز مشخص نیست. بر اساس گزارش‌های رسانه‌های آمریکایی، توافق شامل بندی برای ایجاد تأسیسات غنی‌سازی «جعبهٔ سیاه» در عربستان است که شرکت‌های آمریکایی اداره می‌کنند. مطالعهٔ مشترک دوسالهٔ دو کشور تعیین خواهد کرد که آیا چنین تأسیساتی لازم است یا عربستان باید اورانیوم غنی‌شده درجهٔ تجاری را از خارج وارد کند.
متیو کروئنیگ، از همکاران اندیشکدهٔ «آتلانتیک کانسیل»، به الجزیره گفته است که چنین ترتیبی در هیچ‌جای دیگر جهان سابقه ندارد. او می‌پرسد: «آیا آمریکا مهندسانش را برای همیشه به آنجا [عربستان سعودی] می‌فرستد؟ سعودی‌ها در عمل درگیر کار می‌شوند و فناوری را خواهند آموخت و ممکن است در آینده آمریکایی‌ها را بیرون کنند.»
واشنگتن احتمالاً در فکر الگوبرداری از توافق روسیه با ترکیه و مصر است که در آن پیمانکاران روسی نیروگاه‌های هسته‌یی فعال را مدیریت می‌کنند. تفاوت در اینجاست که روسیه در آن موارد اورانیوم را غنی نمی‌کند. در مقابل، امارات، که برنامه هسته‌یی غیرنظامی‌اش را الگوی طلایی منع اشاعه می‌شناسند، تمام اورانیوم غنی‌شدهٔ مورد نیازش را از فرانسه و بریتانیا و روسیه وارد می‌کند.
کروئنیگ پیشنهاد می‌کند که مطالعهٔ دوسالهٔ آمریکا و عربستان سعودی ممکن است یک تاکتیک مذاکراتی آمریکا باشد، مشابه با مواردی که برای متوقف کردن درخواست کرهٔ جنوبی برای غنی‌سازی اورانیوم استفاده شده است. او ابراز امیدواری کرد که پس از دو سال آمریکا اعلام کند که «این کار [غنی‌سازی در خاک عربستان] منطقی نیست.»