گزارشی از خبرگزاری آناتولی ترکیه
ترجمه و تنظیم از فریبرز شایگان
پنجشنبه ۱۸ تیر ۱۴۰۵
نشست ۲۰۲۶ ائتلاف نظامی ناتو در آنکارا در روزهای ۷ و ۸ ژوئیه (۱۶ و ۱۷ تیر)، آنطور که رجب طیب اردوغان در کنفرانس خبری پایانی این نشست در روز چهارشنبه ۱۷ تیر توصیف کرد، ظاهراً فقط گردهمایی تشریفاتی نبود، بلکه بهنوعی صحنهای برای بازتعریف جایگاه ترکیه در معماری امنیتی غرب بود. اردوغان این نشست را «تاریخی» خواند و تأکید کرد که در لحظهای برگزار شده که امنیت یورو–آتلانتیک (اروپا و آمریکا) در حال آزمایش شدن است. این گزاره در ظاهر توصیفی کلی از اوضاع جهان است، اما در متن سیاست خارجی ترکیه معنای عمیقتری دارد: دولت ترکیه میخواهد نشان دهد که نهتنها عضو فعال ناتو است، بلکه بازیگری است که بدون آن امنیت منطقهیی و حتی فرامنطقهیی ناقص خواهد بود.
روایت اردوغان: ترکیه، قدرتی که از «سود صلح» بیبهره ماند
اردوغان در سخنانش بارها به این نکته اشاره کرد که ترکیه، برخلاف بسیاری از کشورهای اروپایی، پس از پایان جنگ سرد از «سود صلح» بهرهمند نشد. این گزاره بخشی از روایت دیرینهٔ سیاست خارجی ترکیه است: کشوری که در چهارراه بحرانها قرار دارد و مجبور بوده بخش بزرگی از توانش را صرف مقابله با تروریسم، بیثباتی منطقهیی، و تهدیدهای امنیتی کند.
این روایت دو کارکرد دارد:
داخلی: تقویت توجیه سیاستهای دفاعی و هزینههای نظامی کلان ترکیه.
خارجی: یادآوری به متحدان که ترکیه باری سنگین برای تأمین امنیت ناتو حمل کرده و اکنون انتظار دارد این نقش دیده و جبران شود.
اردوغان با اشاره به «رفتار ناعادلانه» برخی متحدان در گذشته تلاش کرد این پیام را منتقل کند که ترکیه امروز به مرحلهای رسیده که میتواند بر توان داخلیاش تکیه کند و در امور نظامی حتی از بسیاری از اعضای ناتو پیشی بگیرد.
برجستهسازی توان دفاعی و صنعتی ترکیه
بخش زیادی از سخنان اردوغان به نمایش توان دفاعی ترکیه اختصاص داشت: از اینکه ترکیه دومین نیروی زمینی بزرگ را در ائتلاف ناتو دارد تا برجسته کردن صنعت دفاعی بومی ترکیه که اکنون قادر به تولید جنگنده، تانک، شناور دریایی، و سامانهٔ پدافند هوایی است.
اردوغان با اشاره به پهپادهای ساخت ترکیه– که اکنون در بازار جهانی جایگاه تثبیتشدهای دارند– تلاش کرد تصویری از ترکیه بهعنوان قدرت صاحب فناوری پیشرفته ارائه دهد. این پیام برای ناتو نیز اهمیت دارد: ترکیه نهتنها مصرفکنندهٔ تجهیزات غربی نیست، بلکه تولیدکننده و صادرکنندهٔ فناوریهای دفاعی/نظامی است.
این بخش از سخنان اردوغان را میتوان پاسخی غیرمستقیم به انتقادهایی دانست که در سالهای اخیر دربارهٔ خرید سامانهٔ دفاع موشکی روسی اس-۴۰۰ (S‑400) مطرح شده بود. او میخواهد نشان دهد که ترکیه مسیر استقلال نظامی را با سرعت طی میکند و این مسیر نه در تضاد با ناتو، بلکه در خدمت تقویت این ائتلاف است.
روابط ترکیه با آمریکا: از F‑35 تا جتهای جنگندهٔ KAAN
اردوغان در نشست ناتو تلاش کرد پیام روشنی دربارهٔ روابط دفاعی/نظامی با آمریکا بدهد: «ترامپ رویکرد مثبتی به [فروش جنگندههای] اف-۳۵ [به ترکیه] دارد.» در متن تنشهای چندساله میان دو کشور بر سر خرید سامانههای روسی اس-۴۰۰ این جملهٔ اردوغان اهمیت ویژهای دارد.
اردوغان گفت تحریمهای آمریکا (بهخاطر اینکه ترکیه اقدام به خرید سامانههای دفاع موشکی روسی اس-۴۰۰ کرده بود) «تا حد زیادی برداشته شده» و فروش موتورهای F110 برای جنگندهٔ بومی KAAN در جریان است. این موضوع نشان میدهد که ترکیه میخواهد مسیر بازگشت به همکاریهای دفاعی/نظامی گسترده با آمریکا را برجسته کند، حتی اگر هنوز دربارهٔ بازگشت به فروش اف-۳۵ به ترکیه ابهامهایی وجود داشته باشد.
از منظر تحلیلی، این بخش از سخنان اردوغان دو هدف دارد: (۱) نمایش نزدیکی سیاسی با ترامپ در دورهای که روابط شخصی میان رهبران میتواند بر سیاستهای نظامی اثرگذار باشد. (۲) ارسال پیام به اروپا و ناتو که ترکیه همچنان شریک قابلاعتماد غرب است و مسیر همکاری با آمریکا باز شده است.
پاسخ به اسرائیل و یونان؛ دفاع از حق خرید و تولید تسلیحات
اردوغان انتقادهای نتانیاهو و میتسوتاکیس (نخستوزیر یونان) دربارهٔ احتمال فروش اف-۳۵ به ترکیه را رد کرد و گفت ترکیه حق دارد تجهیزات پیشرفته تولید یا خریداری کند. این موضعگیری بخشی از رقابت منطقهیی و دریایی ترکیه با یونان و همچنین اختلافهای سیاسی با اسرائیل است.
اردوغان با اشاره به اینکه «ترکیه هرگز به خریدهای دفاعی یونان اعتراض نکرده» تلاش کرد موضعش را در چارچوب اصولی و مبتنی بر حق حاکمیت کشورها نشان دهد. این پیام برای ناتو نیز اهمیت دارد، زیرا اختلافهای ترکیه و یونان یکی از چالشهای دیرینه در درون ناتو است.
پروژهٔ «گنبد فولادی» نماد جاهطلبی دفاعی جدید
اردوغان پروژهٔ بومی «گنبد فولادی» (Steel Dome) ترکیه را تقویتکنندهٔ توان دفاعی ترکیه و ناتو دانست. این پروژه، که هنوز جزئیات کامل آن منتشر نشده، میتواند پاسخی به سامانههای مشابه در اسرائیل و کشورهای دیگر باشد.
«گنبد فولادی» نشاندهندهٔ تلاش ترکیه برای ورود به باشگاه کشورهایی است که سامانههای پدافندی چندلایه و پیشرفته دارند، سامانههایی که امروزه گفته میشود نقش تعیینکنندهای در جنگهای مدرن دارند.
مواضع ترکیه دربارهٔ جنگ اوکراین، لبنان و غزه
اردوغان بخش مهمی از سخنانش را به بحرانهای منطقهیی اختصاص داد. او جنگ اوکراین را «ماشین کشتار» توصیف کرد و بار دیگر پیشنهاد میانجیگری ترکیه را مطرح کرد. این موضعگیری ادامهٔ سیاست سنّتی ترکیه است: تلاش برای ایفای نقش میانجی میان روسیه و غرب.
اردوغان در مورد لبنان و غزه مواضعی تند علیه اسرائیل گرفت و آمارهای سنگینی از تلفات مادّی و انسانی در فلسطین ارائه داد. این مواضع در چارچوب سیاست منطقهیی ترکیه قابل تحلیل است، که از جمله شامل تقویت جایگاه ترکیه در جهان اسلام، نمایش استقلال سیاسی در برابر آمریکا و اروپا، و تأکید بر نقش ترکیه بهعنوان بازیگری صلحطلب است.
اردوغان همچنین هشدار داد که منطقه «تحمل جنگ جدیدی را ندارد» و بر ضرورت پایان دادن فوری به همهٔ بحرانها تأکید کرد.
امنیت تنگه هرمز؛ پیام به ایران و آمریکا
اردوغان گفت ترکیه برای حفظ ثبات در تنگهٔ هرمز تلاش میکند و این منطقه نباید به میدان جنگ تبدیل شود. در حالی که تنشهای میان ایران و آمریکا در این آبراه حیاتی افزایش یافته است، این موضعگیری اهمیت مییابد.
ترکیه با این پیام تلاش میکند نقش خودش را در امنیت انرژی جهانی برجسته کند، و در ضمن نشان دهد که در بحرانهای خلیج فارس نیز بازیگری فعال است.
دیپلماسی فعال ترکیه در حاشیهٔ نشست ناتو
اردوغان با رهبران آمریکا، کانادا، فنلاند، فرانسه، آلمان، ایتالیا، و بریتانیا دیدار کرد و قرار است با رهبران اتحادیهٔ اروپا و چند کشور دیگر نیز گفتوگو کند. این تعداد از دیدارها نشاندهندهٔ تلاش ترکیه برای بازسازی روابط با غرب پس از دورهای از تنشها در سالهای اخیر است.
روابط با یونان: از تنش به گفتوگو؟
اردوغان از تمایل میتسوتاکیس برای حل اختلافهای دریایی استقبال کرد و گفت گفتوگو بهترین شیوه برای حل مسئله است. اشارهٔ او به «مَوی وطن» نشان میدهد که ترکیه همچنان بر اصول خودش در سیاست دریایی پایبند است، اما در عین حال آمادهٔ مذاکره است. موی وطن (Mavi Vatan، به معنای وطن آبی) دکترین ملیگرایانهٔ دریایی–ژئوپلیتیکی کلیدی در سیاست خارجی و دفاعی ترکیه است. این مفهوم در سالهای اخیر به یکی از ستونهای اصلی سیاست ترکیه در شرق مدیترانه، دریای اژه، و دریای سیاه تبدیل شده و نقش مهمی در تنشها و مذاکرات با یونان دارد. طبق این دکترین، ترکیه باید کنترل، حضور نظامی، و حقوق حداکثریاش را در آبهای پیرامونی- بهویژه شرق مدیترانه و اژه-گسترش دهد و حفظ کند.
روند عضویت ترکیه در اتحادیهٔ اروپا؛ مطالبهٔ پایان «بیعدالتی»
اردوغان بار دیگر تأکید کرد که ۵۳ سال انتظار ترکیه برای عضویت در اتحادیهٔ اروپا «بیعدالتی» است. این موضعگیری او بخشی از تلاش ترکیه برای احیای روندی است که سالهاست عملاً متوقف شده است.
در مجموع، نشست ناتو در آنکارا برای ترکیه فقط یک رویداد دیپلماتیک نبود، بلکه فرصتی بود برای بازتعریف نقش این کشور در امنیت منطقهیی و جهانی. اردوغان تلاش کرد تصویری از ترکیه ارائه دهد که قدرتی مستقل و صاحب فناوری در حوزهٔ دفاعی، شریکی ضروری برای ناتو در جناح جنوب شرقی، میانجی بالقوه در بحرانهای اوکراین و خاورمیانه، و بازیگری فعال در امنیت انرژی و تنگه هرمز است.
در عین حال، پیامهای او به آمریکا، اروپا، یونان، و اسرائیل نشان داد که ترکیه میخواهد روابطش با غرب را بازسازی کند، اما بدون چشمپوشی از سیاستهای مستقل منطقهییاش.
اگرچه پایان نشست ناتو در آنکارا پایان رویدادی دو روزه بود، اما به نظر میآید آغاز مرحلهای جدید در تلاش ترکیه برای تثبیت جایگاهش بهعنوان قدرتی است که میخواهد هم در ناتو و هم در منطقه حرف اول را بزند.