جمعه ۲۹ خرداد ۱۴۰۵
مذاکرات فنی ایران و آمریکا که قرار بود روز جمعه ۱۹ ژوئن (۲۹ خرداد) در اقامتگاه کوهستانی بورگناشتوک سوئیس برگزار شود، به تعویق افتاد؛ تحولی که تنها دو روز پس از امضای توافق ۱۴ بندی میان تهران و واشنگتن، چشمانداز تبدیل آتشبس شکننده به یک توافق پایدار را با ابهام جدی روبهرو کرده است.
وزارت خارجه سوئیس اعلام کرد گفتوگوهای برنامهریزیشده میان هیئتهای ایرانی و آمریکایی در روز جمعه برگزار نخواهد شد، اما برن همچنان آماده تسهیل مذاکرات است و کارهای مقدماتی در بورگناشتوک ادامه دارد. همزمان جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا و مذاکرهکننده ارشد واشنگتن در این مرحله، سفر خود به سوئیس را لغو کرد. کاخ سفید دلیل رسمی این تصمیم را دشواریهای تدارکاتی خواند و گفت «لجستیک این مذاکرات هرگز ساده یا قابل پیشبینی نبوده است».
اما تعویق نشست، فقط یک مسئله تدارکاتی نیست. در تهران، منابع نزدیک به روند مذاکرات گفته بودند هیئت ایرانی پیش از آغاز گفتوگوهای فنی، میخواهد نشانههای عملی از اجرای توافق موقت از سوی آمریکا ببیند. ایران همچنین پیشتر با برگزاری مراسم تازه امضا در سوئیس مخالفت کرده و گفته بود پس از امضای دیجیتال توافق توسط رؤسایجمهور دو کشور، چنین مراسمی ضرورتی ندارد. همین اختلاف درباره شکل و زمان اجرای توافق، از همان ابتدا نشان میداد مرحله پس از امضا دشوارتر از اعلام سیاسی توافق خواهد بود.
توافق موقت ایران و آمریکا قرار بود آتشبس شکننده را دستکم برای ۶۰ روز تمدید کند و در همین دوره، طرفین درباره مسائل اصلی، از جمله برنامه هستهای ایران، تحریمها، داراییهای مسدودشده، بازسازی پس از جنگ و ترتیبات امنیتی منطقهای مذاکره کنند. اما تعویق نخستین نشست فنی نشان میدهد حتی آغاز این روند نیز بدون تنش و بیاعتمادی ممکن نیست.
رهبر جمهوری اسلامی، مجتبی خامنهای، در پیامی تازه گفته است ترامپ توافق را عليرغم نظر ديگری که دارد امضا کرده و هشدار داده است مذاکرات پیش رو آسان نخواهد بود. او تأکید کرده است اگر طرف آمریکایی بخواهد بیش از حد مطالبهگر باشد، ایران آن را نخواهد پذیرفت. شورای عالی امنیت ملی ایران نیز اعلام کرده است در برابر هرگونه نقض توافق از سوی «طرف غیرقابل اعتماد آمریکایی» پاسخ متقابل خواهد داد و تا تأمین کامل حقوق ایران «هیچ اغماضی» نشان نخواهد داد.
در واشنگتن نیز موقعیت ترامپ آسان نیست. بخشی از متحدان جمهوریخواه او میگویند رئیسجمهور آمریکا برای پایان دادن به جنگ امتیازهای زیادی به ایران داده است. ترامپ در آغاز جنگ وعده «تسلیم بیقید و شرط» ایران را داده بود، اما توافق امضا شده شامل کاهش تحریمها، آزادسازی دهها میلیارد دلار دارایی ایران، معافیت فوری برای صادرات نفت و ایجاد صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری بازسازی است. این در حالی است که اهداف اعلامشده ترامپ در آغاز جنگ، از نابودی کامل توان هستهای و موشکی ایران تا پایان دادن به نفوذ منطقهای تهران، تحقق نیافته است.
بر اساس متن توافق، ایران بار دیگر تعهد کرده است بهدنبال ساخت سلاح هستهای نرود و پذیرفته ذخایر اورانیوم غنیشده خود را در داخل کشور و زیر نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی رقیقسازی کند. اما تهران درخواست ترامپ برای خارج کردن این مواد از ایران را رد کرده است. واشنگتن میگوید در مذاکرات بعدی همچنان بهدنبال محدود کردن موشکهای دوربرد ایران خواهد بود، اما ایران از هماکنون نشان داده است در برابر خواستههای فراتر از چارچوب توافق مقاومت خواهد کرد.
لبنان مهمترین نقطه بحرانی توافق است. اسرائیل، که در مذاکرات ایران و آمریکا حضور نداشت، خود را به توافق ملزم نمیداند و جنگ علیه حزبالله را ادامه داده است.
تعویق مذاکرات سوئیس بلافاصله بر بازار نفت نیز اثر گذاشت. پس از امضای توافق و آغاز حرکت دوباره نفتکشها از تنگه هرمز، قیمت نفت کاهش یافته بود. اما با لغو نشست بورگناشتوک و تشدید حملات اسرائیل در لبنان، قیمتها بار دیگر بالا رفت. بازار جهانی انرژی همچنان منتظر نشانههای قطعی از عادی شدن عبور نفتکشها از هرمز است؛ آبراهی که پیش از جنگ مسیر عبور حدود یکپنجم نفت و گاز مایع جهان بود.
توافق ایران و آمریکا اگر دوام بیاورد، میتواند بیش از ۸۵ میلیون بشکه نفت گرفتار در خلیج فارس را وارد بازار کند و با رفع تدریجی محدودیتهای نفتی ایران، عرضه جهانی را افزایش دهد. اما اگر مذاکرات متوقف شود یا لبنان به نقطه انفجار تازه تبدیل شود، همان تنگه هرمز که ترامپ برای بازگشایی آن به توافق تن داد، دوباره میتواند به اهرم اصلی بحران تبدیل شود.
هزینه جنگ نیز به موضوعی فزاینده در واشنگتن تبدیل شده است. گزارشها میگویند وزارت دفاع آمریکا برای پوشش هزینههای جنگ و برخی هزینههای دیگر، ۸۰ میلیارد دلار بودجه اضافه از قانونگذاران خواسته است. این رقم، در کنار نزدیک شدن انتخابات میاندورهای و نارضایتی عمومی از جنگ، فشار سیاسی بر ترامپ را افزایش داده است.
به این ترتیب، تعویق مذاکرات سوئیس نخستین هشدار جدی درباره شکنندگی توافق ایران و آمریکا است. توافقی که قرار بود جنگ را متوقف کند، هنوز با سه مانع اصلی روبهروست: بیاعتمادی عمیق تهران و واشنگتن، مخالفت و عملیات مستقل اسرائیل در لبنان، و فشار داخلی بر ترامپ از سوی جمهوریخواهان جنگطلب.