افتتاح مسیر زمینی شمارهٔ یک: تفتان-میرجاوه. ۵ اردیبهشت ۱۴۰۵. عکس از propakistani.
م. حامد – اندیشهٔ نو*
دوشنبه ۷ اردیبهشت ۱۴۰۵
روز شنبه ۲۵ آوریل (۵ اردیبهشت)، در روزی که بسیاری آن را نقطهعطفی در سیاست تجاری پاکستان توصیف میکنند، دولت آن کشور با صدور یک دستورالعمل رسمی اعلام کرد که کالاهای کشورهای ثالث میتوانند از خاک پاکستان عبور کنند و به ایران منتقل شوند. این تصمیم که در قالب «دستورالعمل ترانزیت کالا به ایران از طریق خاک پاکستان ۲۰۲۶» منتشر شده است، بیدرنگ به اجرا گذاشته شد و فضای تازهای در مناسبات اقتصادی منطقه گشود.
این تغییر سیاست نتیجهٔ اصلاحاتی در «قانون کنترل واردات و صادرات ۱۹۵۰» پاکستان است که به دولت اجازه میدهد چارچوب قانونی لازم برای عبور کالاهای خارجی از خاک پاکستان را فراهم کند. مقامهای دولتی پاکستان میگویند این دستورالعمل فقط شامل کالاهایی میشود که در کشور ثالث تولید شدهاند و اکنون میتوانند از مسیر پاکستان راهی ایران شوند.
این تحول همچنین تلاشی برای تغییر مسیر تجارت منطقهیی و کاهش وابستگی به کریدور ترانزیتی افغانستان تعبیر شده که با بیثباتی مواجه است.
آغاز مسیر از دریا؛ ادامه در دل بلوچستان پاکستان
در متن دستورالعمل دولت پاکستان سه بندر اصلی بهعنوان ورودیهای کالا تعیین شده است: کراچی، بندر قاسم، و گوادر.
از این نقاط محمولهها وارد شبکهای از مسیرهای زمینی بلوچستان پاکستان میشوند که سالهاست در طرحهای توسعهیی پاکستان نقش محوری دارد.
در میان مسیرهای تعیینشده، کریدور گوادر–گبد جایگاه ویژهای دارد، مسیری ساحلی که در سالهای اخیر بهدلیل نزدیکی به مرز ایران اهمیت بیشتری یافته است. مسیرهای دیگری نیز از نقاطی چون لیاری، مَیرا، پسنی، و گبد عبور میکنند و امکان انتقال کالا از بندرهای جنوبی پاکستان به مرزهای شرقی ایران را فراهم میسازند.
در کنار این مسیرهای ساحلی، دولت پاکستان استفاده از دو مسیر طولانیتر و داخلی را نیز تصویب کرده است. یکی از این مسیرها از گوادر آغاز میشود و از تربت، هوشاب، پنجگور، نگ، بسیمه، خُزدار، کویته، دالبندین، و نوکُندی عبور میکند تا در نهایت به تفتان برسد. مسیر دیگر نیز از گوادر بهسمت لیاری، خُزدار، کویته، دالبندین، و نوکُندی امتداد مییابد و همانجا به تفتان ختم میشود.
مقامهای پاکستانی تأکید میکنند که گوادر و کراچی/بندر قاسم دو دروازهٔ اصلی این ترانزیت خواهند بود و انعطاف لازم را برای تجار و شرکتهای حملونقل فراهم میکنند.
نظارت سختگیرانه؛ اجرای دقیق
طبق اعلام وزارت بازرگانی پاکستان، تمام روند ترانزیت زیر نظارت قانون گمرک ۱۹۶۹ و مطابق با دستورالعملهای هیئت فدرال درآمد (FBR) انجام خواهد شد. به عبارت دیگر، هر محموله باید از مسیرهای تعیینشده عبور کند و همهٔ مراحل حملونقل، ثبت، کنترل، و ترخیص زیر نظارت مستقیم نهادهای گمرکی پاکستان باشد.
چرا این تصمیم مهم است؟
از نگاه مقامهای پاکستانی، این سیاستِ تازه فقط تغییری فنی نیست، بلکه بخشی از راهبردی بزرگتر برای تبدیل کردن پاکستان به هاب ترانزیتی منطقه است. از نظر آنها این تصمیم: جریان تجارت منطقهیی را روانتر میکند، فعالیت اقتصادی در بلوچستان پاکستان را افزایش میدهد، و جایگاه پاکستان را در کریدورهای تجاری آسیای جنوبی و مرکزی تقویت میکند.
این تصمیم همچنین در ادامهٔ افتتاح رسمی کریدور ترانزیتی پاکستان–ایران در ۱۳ آوریل (۲۴ فروردین) گرفته شده است، کریدوری که نخستین محمولهٔ آن- گوشت یخزده- از کراچی به تاشکند ارسال شد و نشان داد که پاکستان بهدنبال گسترش نقش آن کشور در تجارت زمینی منطقه است.
برخی کارشناسان ایرانی تصریح کردهاند که برای بهرهبرداری مؤثر از این مسیرها باید زیرساختهای گمرکی در مرزهای گبد و تفتان تقویت شود، هماهنگیهای امنیتی و بیمهیی میان دو کشور بهروز شود، و سازوکارهای مالی برای پرداختهای بینالمللی در شرایط تحریم شفاف شود.
به گفتهٔ تحلیلگران، اگر این موانع برطرف شود، ایران میتواند از مسیر پاکستان بهعنوان گذرگاه جایگزین برای واردات کالاهای غیرتحریمی استفاده کند.
پیامدهای منطقهیی؛ فراتر از اقتصاد
اگرچه دولت پاکستان این اقدام را صرفاً تصمیمی تجاری خوانده، تحلیلگران منطقهیی آن را گامی مهم در تقویت روابط اقتصادی دو جمهوری اسلامی- ایران و پاکستان- میدانند. این سیاست میتواند مسیرهای تازهای برای تأمین کالا در شرایط محدودیتهای بینالمللی ایجاد کند، هرچند پاکستان تأکید دارد که همهچیز زیر نظارت کامل و مطابق قوانین بینالمللی انجام میشود.
* با استفاده از گزارشهای Express Tribune و ProPakistani