یکشنبه ۳۰ فروردین ۱۴۰۵
آ. نعمتزاده – اندیشهٔ نو: به گزارش خبرگزاری شینهوا، بانک جهانی پروژهای پنجساله به ارزش ۸٫۲۴میلیون دلار آمریکا را برای تقویت پایش آلودگی و حفاظت از تنوع زیستی در دریای خزر تصویب کرده است.
کشورهای آذربایجان، قزاقستان، و ترکمنستان از این طرح با عنوان «آبیسازی دریای خزر: ایجاد ظرفیت برای مدیریت آلودگی و حفاظت از تنوع زیستی» منتفع خواهند شد. این پروژه ۱۱٫۷۴میلیون دلار کمک نیز از «تسهیلات جهانی محیطزیست» (GEF) دریافت خواهد کرد.
تسهیلات جهانی محیطزیست (Global Environment Facility) صندوق بینالمللی چندجانبهای است که از سال ۱۹۹۱ برای ارائهٔ کمکهای مالی به کشورهای در حال توسعه در حوزهٔ حفاظت از محیطزیست ایجاد شد. این نهاد بر موضوعهایی مانند تنوع زیستی، تغییرات آبوهوایی، جنگلها، آلودگیهای شیمیایی، آبهای فرامرزی، و مدیریت زمین تمرکز دارد. این نهاد تا امروز بیش از ۲۷میلیارد دلار کمک بلاعوض و بیش از ۱۵۰میلیارد دلار سرمایه همافزا برای هزاران پروژه در سراسر جهان تأمین کرده است. منابع مالی این نهاد را دولتها، نهادهای بینالمللی (مانند سازمان ملل متحد)، بانکهای توسعه، و بخش خصوصی تأمین میکنند.
زمینههای این پروژه در سال ۲۰۲۴ فراهم شد. در روزهای ۳ تا ۶ دسامبر ۲۰۲۴ (آذر ۱۴۰۳)، نمایندگان بانک جهانی، برنامهٔ محیطزیست سازمان ملل متحد (UNEP)، و دولتهای آذربایجان و قزاقستان و ترکمنستان در شهر آستانه، در قزاقستان گرد هم آمدند تا دربارهٔ طراحی و آمادهسازی پروژهٔ «آبیسازی دریای خزر» با تأمین مالی نهاد تسهیلات جهانی محیطزیست گفتوگو کنند که قرار بود در سال ۲۰۲۵ اجرای آن آغاز شود.
اجرای پروژهٔ دریای خزر را برنامهٔ محیطزیست سازمان ملل متحد هماهنگ خواهد کرد. برای اجرای این پروژه، دفتر خدمات پروژهٔ سازمان ملل متحد مبلغ ۱۸۳٫۴۸۹ دلار کمک مالی برای توسعهٔ ابزارهای زیستمحیطی و اجتماعی و تقویت همکاریهای بین کشورها دریافت خواهد کرد.
بودجهای که بانک جهانی در اختیار این پروژه قرار میدهد در دو بخش به کار گرفته خواهد شد: یکی مدیریت پایش آلودگی به ارزش ۳٫۱۵میلیون دلار، که هدفش تعیین و ایجاد رویکردهای سیستماتیک و ارزیابی کیفیت آب است، و دیگری مدیریت برنامهریزی تنوع زیستی به ارزش ۴٫۲۵میلیون دلار برای بهبود مدیریت مناطق حفاظتشده و ردگیری وضع جمعیتهای زیستی است.
هدف نهایی این پروژه تقویت سیستمهای کنترل آلودگی و افزایش اثربخشی مناطق حفاظتشدهٔ دریایی در سراسر دریای خزر است که میزبان حدود ۴۰۰ گونهٔ بومی است. بانک جهانی هشدار داد که سطح دریای خزر در دهههای اخیر کاهش چشمگیری یافته و ممکن است تا سال ۲۱۰۰ بهعلت تغییرات نامطلوب آبوهوایی و استفادهٔ اقتصادی از منابع آب ۸ تا ۳۰ متر کاهش یابد.
در آذربایجان، این ابتکار به وزارت بومشناسی و منابع طبیعی برای تدوین طرح پایش آلودگی دریایی، شامل ابزارهای سیاستی، سمینار ملی، و آموزش کارکنان کمک خواهد کرد. در این پروژه همچنین انجام اقدامات مرتبط با تنوع زیستی متمرکز بر فُکهای دریایی و ماهی خاویاری خزر تمرکز خواهد شد. علاوه بر این، برنامههایی برای گسترش مناطق حفاظتشدهٔ دریایی در پارک ملی آبشوران در نظر گرفته شده است.
چرا ایران در این پروژه مشارکت ندارد؟
اینکه چرا ایران در این پروژه مشارکت ندارد ممکن است دلیلهای متعددی داشته باشد. نخست اینکه تحریمها، محدودیتهای بانکی، و حساسیتهای سیاسی ممکن است باعث شود که برخی نهادهای بینالمللی، از جمله بانک جهانی و تسهیلات جهانی محیطزیست (GEF) نتوانند پروژههای چندملیتی با حضور ایران طراحی یا اجرا کنند.
دوم اینکه پروژههای تسهیلات جهانی محیطزیست معمولاً به درخواست دولتهای تعریف میشود. اگر کشوری درخواست ندهد، روشن است که در پروژهٔ نهایی مشارکت نخواهد داشت. در پروژهٔ مورد اشاره در دریای خزر، سه کشور آذربایجان، قزاقستان، و ترکمنستان در سواحل غربی و شرقی خزر در خواست همکاری کرده بودند.
سوم اینکه چنین پروژههایی معمولاً روی بخشهایی بیشتر تمرکز میکنند که برای مثال آلودگی بیشتر است، مناطق حفاظتشده فعالتر است، یا قبلاً زیرساختهای پایش با کمکهای بینالمللی ایجاد شده باشد.
چهارم اینکه برخی پروژهها به دسترسی کارشناسان خارجی، هماهنگی چندجانبهٔ سریع، و بهاشتراکگذاری دادههای زیستمحیطی نیاز دارند. به همین دلیل، ترجیح داده میشود که پروژه با کشورهایی اجرا شود که فرایندهای اداری و سیاسی سادهتر و دردسترستری دارند.
و بالاخره اینکه گاهی این نوع پروژهها بهصورت مرحلهیی طراحی و اجرا میشوند. ممکن است ایران در این پروژهٔ دریای خزر در مرحلههای بعدی وارد شود.
با همهٔ اینها، ایران پیش از این در بسیاری از سازوکارهای مربوط به دریای خزر و مسائل زیستمحیطی و زیستبومی حضور و شرکت داشته است. ایران عضو «کنوانسیون تهران» است که چارچوب اصلی مسائل زیستمحیطی دریای خزر است. در ضمن ایران با برنامههای محیطزیست سازمان ملل متحد نیز همکاریهایی داشته است، از جمله برای حفاظت از فک خزری و تاسماهیان.
کنوانسیون چارچوب حفاظت از محیطزیست دریای خزر که به نام «کنوانسیون تهران» نیز شناخته میشود (زیرا در سال ۲۰۰۳ در تهران تصویب شد)، نخستین توافقنامهٔ منطقهیی و الزامآور حقوقی میان هر پنج کشور ساحلی خزر است: جمهوری آذربایجان، جمهوری اسلامی ایران، جمهوری قزاقستان، فدراسیون روسیه، و ترکمنستان.
این کنوانسیون اصول کلی، تعهدهای کشورها، و سازوکارهای نهادی لازم برای حفاظت از محیطزیست دریای خزر را تعیین میکند.