حبیب مهرزاد
چهار شنبه ۲۶ فروردین ۱۴۰۵
پس از فروپاشی نخستین دور مذاکرات بعد از برقرار آتشبس میان ایران و آمریکا در اسلامآباد، چشمانداز دیپلماسی در بحران جاری بار دیگر مبهم شده است. منابع آگاه میگویند دو طرف احتمالاً تا پایان هفته برای دور دوم گفتوگوها به پاکستان بازمیگردند، اما هنوز تاریخ مشخصی اعلام نشده است. این مذاکرات در حالی شکست خورد که آمریکا و جمهوری اسلامی ایران پیشنهادهایی دربارهٔ تعلیق برنامهٔ هستهی ایران مبادله کرده بودند: ایران پیشنهاد تعلیق پنجساله را مطرح کرده و آمریکا خواستار تعلیق ۲۰ساله شده بود.
پس از شکست گفتوگوها، جی دی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، اعلام کرد که ایران «شرایط ما را نپذیرفت»، در حالی که رسانههای رسمی ایران «زیادهخواهی آمریکا» را عامل اصلی فروپاشی مذاکرات دانستند. همزمان، اعلام ناگهانی آمریکا در مورد محاصرهٔ دریایی بندرهای ایران واکنشهای گستردهای در سطح بینالمللی برانگیخت. جمهوری اسلامی این اقدام را «عملیات دزدی دریایی» توصیف کرد و چین نیز آن را «خطرناک و غیرمسئولانه» خواند و هشدار داد که نباید مانع عبور کشتیهای چینی شوید.
دو مذاکرهکنندهٔ پیشین- رابرت مالی از آمریکا و سید حسین موسویان از ایران- در گفتوگویی اختصاصی با «دموکراسی ناو» (Democracy Now) دیدگاههایشان را در مورد اوضاع کنونی بیان کردند. این گفتوگو تصویری روشن از شکافهای عمیق، سوءبرداشتهای متقابل، و فرصتهای از دسترفته ارائه میدهد.
۱. جنگ و مسیر مذاکرات
رابرت مالی، مذاکرهکنندهٔ توافق هستهیی ۲۰۱۵ موسوم به «برجام»، جنگ اخیر را «غیرقانونی، غیرضروری، و غیرموجه» توصیف کرد و گفت حتی اگر مذاکرات موفق شود، «نباید فراموش کرد چگونه به این نقطه رسیدیم». او تأکید کرد پرسش اصلی این است که آیا دو طرف جویای راهحلیاند که نیازهای اساسی هر دو را تأمین کند یا نه.
۲. برداشت ایران از موازنهٔ قدرت
مالی گفت ایران باور دارد که میتواند فشارها را تحمل کند و «در موقعیتی نیست که برای جلوگیری از تشدید تنش برای رسیدن به توافق التماس کند.» به گفتهٔ او، جمهوری اسلامی تصور میکند «هر روز که میگذرد میتواند درد و رنج بیشتری به آمریکا تحمیل کند.»
۳. بیاعتمادی ایران
موسویان گفت بیاعتمادی ایران به آمریکا «بیش از هر زمان دیگری» است، زیرا آمریکا در سالهای ۲۰۱۵، ۲۰۲۵، و ۲۰۲۶ از توافقهای نزدیک به نهایی شدن عقبنشینی کرده است. او افزود: «نمیدانیم آمریکا واقعاً دنبال دیپلماسی است یا نه.»
۴. مواضع هستهیی ایران
موسویان تأکید کرد ایران در مذاکرات ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ اعلام کرده که آماده است این موارد را بپذیرد:
- ۰ رقیقسازی اورانیوم ۶۰درصد به کمتر از ۵درصد
- ۰ تعلیق غنیسازی برای چند سال
- ۰ نداشتن هیچ ذخیرهٔ اورانیوم غنیشده
- ۰ همکاری کامل با آژانس برای رفع ابهامها
او گفت: «وقتی ایران آمادهٔ این حد از شفافیت و محدودیت بود، چرا محاصره؟»
ایران میگوید هدف واقعی آمریکا از محاصرهٔ بنادر، کنترل صادرات نفت ایران و از جمله نفت است. به گفتهٔ موسویان، برخی مقامهای آمریکایی «رسماً» گفتهاند هدفشان کنترل ذخایر نفت ایران است، نه موضوع هستهیی. او تصریح میکند: «اگر هدف کنترل ذخایر نفت ایران مثل ونزوئلاست… ما هیچ توافقی نخواهیم داشت.»
۵. ارزیابی از برنامهٔ هستهیی ایران
مالی گفت شواهدی وجود دارد که ایران در گذشته «برنامهای نظامی» را دنبال میکرده، اما توافق ۲۰۱۵ (برجام) این مسیر را مهار کرده بود. او تأکید کرد خروج آمریکا از توافق «اشتباهی فاجعهبار» بود.
۶. نقش کوشنر و ویتکاف
مالی گفت این دو نفر «متخصص هستهیی نبودند» و در مذاکرات گذشته «مواضع ایران را درست درک نکردند»، زیرا تیم فنی لازم را در کنارشان نداشتند.
۷. میانجیگری عمان
وزیر خارجهٔ عمان در مصاحبهای گفته بود ایران پذیرفته است که «غنیسازی و ذخیرهسازی را کنار بگذارد» و این توافق «بهتر از دورهٔ اوباما» است. او این پیام را برای رساندن مستقیم به رئیسجمهور آمریکا تکرار کرده بود.
۸. چرایی حملهٔ آمریکا و اسرائیل
مالی گفت بر اساس گزارشها، ایران آمادهٔ تعلیق غنیسازی بوده، اما دولت آمریکا «بهدلیل تصور پیروزی آسان» مسیر نظامی را انتخاب کرده است.
۹. آیندهٔ تنگه هرمز
موسویان گفت ایران تنگهٔ را نبسته، اما «در شرایط جنگی» محدودیتهایی اعمال کرده است. او افزود اگر آمریکا تعهد دهد «دوباره به ایران حمله نکند»، ایران میتواند مسیر را کاملاً باز کند.
۱۰. پیشنهاد یک چارچوب منطقهیی
موسویان پیشنهاد کرد بهجای غنیسازی ملی، یک سازوکار چندملیتی غنیسازی در خلیج فارس ایجاد شود، مشابه نمونهٔ اروپایی «یورنکو». (موسویان این پیشنهاد را پیش از این نیز مطرح کرده بود.)
۱۱. نقش اسرائیل
مالی گفت هدف اسرائیل «تضعیف همسایگان» است و ممکن است خواهان طولانی شدن جنگ باشد، اما در نهایت «به تصمیم آمریکا تن خواهد داد.»
۱۲. واکنش جامعهٔ ایران
موسویان گفت بسیاری از منتقدان داخلی- حتی کسانی که در زنداناند- حملهٔ خارجی را محکوم کردهاند، زیرا «کشور را بیش از پیش بهسمت راستگرایی میبرد» و «ایرانیان میخواهند سرنوشتشان را خودشان تعیین کنند.»
تفاوتهای توافق برجام با آنچه در اسلامآباد مطرح شد
طبق صحبتهای مالی و موسویان در این گفتوگو، در حالی که برجام (۲۰۱۵) بر محدودسازی غنیسازی، کاهش ذخایر اورانیوم، بازرسیهای گسترده، و زمانبندیهای مشخص تمرکز داشت، پیشنهادهای مطرحشده در اسلامآباد از چند جنبه فراتر از برجام بودند:
۱. تعلیق کامل غنیسازی
در برجام، ایران اجازه داشت تا سطح ۳٫۶۷درصد غنیسازی کند.
اما در اسلامآباد، طبق گفتهٔ میانجی عمان، ایران پذیرفته بود غنیسازی را بهطور کامل تعلیق کند، چیزی که در برجام وجود نداشت.
۲. صفر شدن کامل ذخایر
برجام سقف ۳۰۰ کیلوگرم اورانیوم کمغنیشده را تعیین کرده بود.
در اسلامآباد، ایران اعلام کرده بود ذخیرهٔ صفر را میپذیرد.
۳. رقیقسازی کل اورانیوم ۶۰درصد
در برجام اصلاً اورانیوم ۶۰درصد وجود نداشت.
در اسلامآباد، ایران پذیرفته بود تمام ذخایر ۶۰درصد را رقیق کند.
۴. همکاری «در بالاترین سطح» با آژانس
برجام شامل پروتکل الحاقی بود، اما موسویان گفت ایران آماده بود «به بالاترین سطح شفافیت» برود.
۵. پیشنهاد سازوکار منطقهیی غنیسازی
چنین طرحی در برجام مطرح نبود و نوآوری ساختاری محسوب میشود.
سخن پایانی
با وجود شکافهای عمیق، گفتوگوهای اسلامآباد نشان داد که امکان رسیدن به توافقی فراتر از برجام وجود داشته است که شامل تعلیق کامل غنیسازی، صفر شدن ذخایر ایران، و همکاری گسترده با آژانس میشد. اما بیاعتمادی متقابل، تصمیمهای ناگهانی، و فشارهای نظامی مسیر دیپلماسی را بار دیگر مسدود کرده است.
اکنون چشمها به دور دوم مذاکرات دوخته شده است که مشخص خواهد کرد آیا دو طرف آمادهٔ خروج از چرخهٔ فشار و واکنش نظامی هستند یا نه.