مهدی عربشاهی
سهشنبه ۱۸ فروردین ۱۴۰۵
در شرایطی که سایهٔ جنگ بر سر جامعه سنگینی میکند، طبیعی است که دغدغهٔ حفظ جان انسانها، جلوگیری از ویرانی، و دفاع از موجودیت سرزمینی به اولویتی فوری تبدیل شود. اما این واقعیت نباید به تعلیق یا فراموشی مبارزه با استبداد داخلی بینجامد. اتفاقاً در چنین بزنگاههایی است که ضرورت ایستادن همزمان بر دو پایهٔ «ضدّ جنگ» و «ضدّ استبداد» بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا میکند.
مخالفت با جنگ به معنای چشمپوشی از ماهیت و عملکرد قدرت حاکم نیست، همانطور که مخالفت با جمهوری اسلامی نیز نباید به معنای بیتفاوتی به تهدیدهای خارجی و پیامدهای ویرانگر جنگ تعبیر شود. این دو نهتنها در تضاد با یکدیگر نیستند، بلکه در یک افق مشترک، یعنی دفاع از زندگی، آزادی، و آیندهٔ جامعه، به هم گره خوردهاند.
اپوزیسیون اگر بخواهد مسئولانه عمل کند، نمیتواند یکی از این دو ساحت را فدای دیگری کند. جنگ، چه بهعنوان فاجعهٔ انسانی و چه بهعنوان فرصتی برای تشدید سرکوب داخلی، نیازمند موضعگیری روشن است. همانطور که ساختار اقتدارگرای داخلی نیز، حتی در شرایط جنگی، از نقد و مخالفت معاف نمیشود. تعلیق یکی به بهانهٔ دیگری در نهایت به تضعیف هر دو جبهه میانجامد.
در این میان، باید به یک خطر مهم نیز توجه داشت: اپوزیسیونی که مخالفت با جمهوری اسلامی را به «قبل» و «بعد» از جنگ موکول میکند و در زمان جنگ عملاً آن را به حالت تعلیق درمیآورد بهتدریج در معرض از دست دادن هویت اپوزیسیونیاش قرار میگیرد. چنین رویکردی، حتی اگر با نیّتهای موجه و از سر اضطرار شکل بگیرد، میتواند به عادیسازی وضع موجود و فرسایش مرزهای انتقادی بینجامد. اپوزیسیون اگر در لحظههای بحرانی نتواند استقلال موضعش را حفظ کند، در بزنگاههای بعدی نیز با بحران اعتماد و انسجام روبهرو خواهد شد.
از این رو، رویکرد بالغ و مستقل آن است که همزمان با ایستادگی علیه مداخله و تخریب خارجی بر ضرورت تغییرات بنیادین در داخل نیز تأکید شود. نه افتادن در دام جنگطلبی و نه حل شدن در منطق «وحدت اجباری» حول قدرت مستقر هیچکدام پاسخگوی وضعیت پیچیدهٔ کنونی نیست.
اپوزیسیونی که به آیندهای دموکراتیک میاندیشد باید بتواند این توازن دشوار را حفظ کند: دفاع از جامعه در برابر جنگ، و دفاع از جامعه در برابر استبداد. این دو مسیر اگرچه پُرچالش، اما مکمل یکدیگرند و تنها از دل چنین نگاهی است که میتوان امیدی واقعی به عبور از بحران و ساختن آیندهای بهتر داشت.