یکشنبه ۲۴ اسفند ۱۴۰۴
در فوریه (بهمن) امسال، پیمان جدید کاهش تسلیحات استراتژیک (نیو استارت) پس از آنکه آمریکا از پاسخ دادن به پیشنهاد روسیه برای تمدید محدودیتهای اصلی این پیمان خودداری کرد بهسمتی رفت که ناظران آن را «مرگ طبیعی» توصیف کردند.
آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، هشدار داد که خطر استفاده از سلاح هستهیی در بالاترین سطح در دهههای اخیر قرار دارد. با این حال، برخیها در آمریکا بهجای تأمل دربارهٔ مسئولیتهایشان ترجیح دادهاند تقصیر را به گردن دیگران بیندازند. آنها ادعاهای بهاصطلاح «تهدید هستهیی چین» را تقویت کرده و درخواستها برای پیوستن چین به مذاکرات کنترل تسلیحات هستهیی میان آمریکا و روسیه را دوباره مطرح کردهاند.
کنترل تسلیحات هستهیی برای ثبات راهبردی جهانی اهمیت زیادی دارد. در نتیجه، این پرسش مطرح میشود: چه کسی خطرها را ایجاد میکند و چه کسی بهعنوان نگهبان مسئول عمل میکند؟ بررسی دقیق پرسشهای کلیدی میتواند پاسخها را هرچه بیشتر روشن کند.
نگرانیهای اصلی پیش روی کنترل تسلیحات هستهیی امروز چیست؟
پاسخ روشن است: بزرگترین تهدید برای نظام بینالمللی کنترل تسلیحات هستهیی امروز از عقبنشینی سیاست آمریکا ناشی میشود.
فروپاشی پیمان جدید کاهش تسلیحات استراتژیک در عمل نشاندهندهٔ برچیده شدن چارچوب کنترل تسلیحات هستهیی میان آمریکا و روسیه است که از زمان جنگ سرد برقرار بود.
روسیه پیشنهاد داده بود که دو طرف داوطلبانه دستکم برای یک سال پس از پایان این پیمان به محدودیتهای عددی آن پایبند بمانند. با این حال، آمریکا هیچ پاسخ رسمی به این پیشنهاد نداد. این وضع جامعهٔ بینالمللی را وارد قلمروی ناشناخته کرده است.
در سالهای اخیر، آمریکا از چندین سازوکار مهم کنترل تسلیحات و اعتمادسازی، از جمله پیمان موشکهای ضدّبالستیک، پیمان نیروهای هستهیی میانبرد، و پیمان آسمانهای باز خارج شده و ساختار امنیت جهانی را پیوسته ضعیفتر کرده است.
در همین حال، دولت آمریکا همچنان به افزایش نقش سلاحهای هستهیی در راهبرد امنیت ملیاش ادامه داده است. در بودجهٔ سال مالی ۲۰۲۶ آن کشور ۹۸٫۶میلیارد دلار برای توسعهٔ نیروهای هستهیی اختصاص داده شده است که رکورد محسوب میشود.
بر اساس گزارشی از نیویورک تایمز، دولت آمریکا در حال بررسی عبور از محدودیتهای عددی تعیینشده در پیمان جدید کاهش تسلیحات استراتژیک (نیو استارت) به روشهایی است که میتواند بهآسانی رقابت تسلیحاتی جدیدی را آغاز کند.
آمریکا یکی از بزرگترین و پیشرفتهترین زرادخانههای هستهیی جهان را در اختیار دارد. این کشور راهبرد امنیت انحصاری و مطلق را دنبال میکند، سیاست استفادهٔ نخست از سلاحهای هستهیی را حفظ کرده، و از طریق اشتراکگذاری هستهیی و بازدارندگی گسترده نوعی «ائتلاف هستهیی» ایجاد کرده است. همچنین، بیش از هر کشور دیگری سلاحهای هستهیی در خارج از مرزهایش مستقر کرده است.
دولت آمریکا همچنین قصد دارد سامانهٔ دفاع موشکی «گنبد طلایی» را توسعه دهد و مستقر کند و همزمان موشکهای میانبُرد زمینی و سامانههای دفاع موشکی جهانی را در نزدیکی دیگر کشورهای دارای سلاح هستهیی مستقر سازد.
این اقدامات لطمهٔ جدّی به منافع امنیتی مشروع دیگر کشورهای دارای سلاح هستهیی میزند، به ثبات راهبردی جهانی و منطقهیی آسیب میرساند، و خطر رویارویی و درگیری هستهیی را افزایش میدهد.
چرا چین به مذاکرات کنترل تسلیحات هستهیی میان آمریکا و روسیه نمیپیوندد؟
مذاکرات کنترل تسلیحات هستهیی باید بر اساس اصل برابری در مقیاس و برابری در مسئولیت انجام شود.
آمریکا و روسیه رویهم حدود ۹۰درصد از سلاحهای هستهیی جهان را در اختیار دارند. نیروی هستهیی چین که در حداقل سطح مورد نیاز برای امنیت ملی حفظ شدهاند از نظر مقیاس قابل مقایسه با آنها نیست و در محیط راهبردی متفاوتی قرار دارد.
با این حال، آمریکا همچنان اصرار دارد که چین به چارچوبی برای کنترل تسلیحات بپیوندد که بر اساس واقعیتهای راهبردی آمریکا و روسیه طراحی شده است. این درخواست با اصل اساسیای که میگوید امنیت هیچ کشوری نباید تضعیف شود در تضاد است. همچنین، از اجماع دیرینهٔ بینالمللی که بر اساس آن دو قدرت اصلی هستهیی باید رهبری خلعسلاح هستهیی را بر عهده بگیرند فاصله میگیرد. این موضع آشکارا با انصاف و عدالت بینالمللی ناسازگار است.
آمریکا سالهاست که سرمایهگذاری کلانی در ارتقای سامانهٔ سهگانهٔ هستهیی و دفاع موشکیاش کرده است. همزمان، ادعاهایی دربارهٔ گسترش هستهیی چین مطرح کرده و در عین حال بارها چین را برای شرکت در آنچه «مذاکرات ثبات راهبردی» نامیده میشود زیر فشار قرار داده است. هدف از این رویکرد دو چیز است: ایجاد بهانه برای تعدیل سیاست هستهیی خود آمریکا و انتقال بار خلعسلاح هستهیی، و همچنین ایجاد چارچوبی جدید مبتنی بر سهمیهٔ تحت رهبری خود آمریکا برای حفظ برتری هستهیی.
چنین اقداماتی- یعنی بدنام کردن و محدود کردن دیگر کشورها در مسیر دستیابی به امنیت مطلق و برتری راهبردی- کمکی به پیشبرد خلعسلاح هستهیی جهانی نمیکند و اعتبار نظام بینالمللی عدماشاعه و خلعسلاح هستهیی را بهشدت تضعیف میکند.
چین چه نقشی در نظام بینالمللی کنترل تسلیحات هستهیی ایفا میکند؟
چین از زمان دستیابی به سلاح هستهیی همواره از منع شدن و نابودی کامل این سلاحها حمایت کرده است. این کشور متعهد شده است که در هیچ شرایطی نخستین استفادهکننده از سلاح هستهیی نباشد و تعهدی بیقیدوشرط داده است که از سلاح هستهیی علیه کشورهای غیرهستهیی یا مناطق عاری از سلاح هستهیی استفاده نکند، یا آنها را تهدید نکند.
در میان کشورهای دارای سلاح هستهیی، سیاست هستهیی چین بهطور گسترده پایدارترین، منسجمترین، و قابل پیشبینیترین سیاست شناخته میشود.
چین از نخستین کشورهایی بود که پیمان جامع منع آزمایشهای هستهیی را امضا کرد و در میان کشورهای دارای سلاح هستهیی کمترین تعداد آزمایش هستهیی را انجام داده است. این کشور همچنین تأسیسات تحقیق و تولید سلاحهای هستهیی را در مکانهایی مانند چونگکینگ و استان چینگهای تعطیل کرده است.
چین در مورد اندازه و توسعهٔ زرادخانهٔ هستهییاش نهایت خویشتنداری را نشان داده است. این کشور هرگز در هزینه، تعداد، یا مقیاس با دیگر کشورها رقابت نکرده و قصد ندارد در آینده وارد رقابت تسلیحات هستهیی شود. چین قاطعانه از نظام بینالمللی عدماشاعهٔ هستهیی، که معاهدهٔ منع اشاعه سلاحهای هستهیی سنگبنای آن است، حمایت میکند و در پیشبرد راهحلهای سیاسی و دیپلماتیک برای مسائل حساس هستهیی نقش مهمی ایفا کرده است.
صلح همچنان آرزوی پایدار جامعهٔ بشری است و کنترل تسلیحات هستهیی مانعی حیاتی برای حفاظت از این صلح است. امروز فوریترین وظیفه جلوگیری از آغاز دور تازهای از رقابت هستهیی میان قدرتهای بزرگ است که مسئولیتهای ویژهای بر عهده دارند.
آمریکا باید بر انجام مسئولیت اصلیاش در خلعسلاح هستهیی تمرکز کند، مذاکرات ثبات راهبردی با روسیه را از سر بگیرد، و دربارهٔ ترتیبات بعدی پیمان جدید کاهش تسلیحات استراتژیک گفتوگو کند، نه اینکه با انداختن تقصیرها به گردن دیگران به ثبات راهبردی جهان لطمه بزند.