تهیه و تنظیم از عسکر فرهادی – اندیشهٔ نو
جمعه ۱۷ بهمن ۱۴۰۴
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) یک سازمان قدرتمند نظامی، سیاسی و اقتصادی در ایران است که در سال ۱۳۵۷ پس از انقلاب بهمن ۵۷ ایجاد شد.
مأموریت اصلی این نهاد نظامی نهتنها دفاع ملی، بلکه حفاظت از «نظام اسلامی» ایران و «ایدئولوژی اسلام انقلابی» است.
این نهاد را باید ساختار قدرتی موازی در نظر گرفت که در کنار- و اغلب بالاتر از- ارتش منظم و رسمی ایران فعالیت میکند.
این نهاد چرا و چگونه ایجاد شد؟
پس از سرنگونی رژیم سلطنتی شاه در سال ۱۳۵۷، رهبران جدید ایران به ارتش موجود (که به شاه وفادار بود) اعتماد نداشتند. بنابراین سپاه پاسداران را با هدفهای زیر ایجاد کردند:
⁃ دفاع از جمهوری نوپای اسلامی در برابر مخالفتهای داخلی
⁃ جلوگیری از کودتا
⁃ حفاظت از انقلاب اسلامی در داخل و صدور آن به خارج از کشور
ولی با گذشت زمان و شروع و ادامهٔ جنگ ایران و عراق، این نیرو به چیزی فراتر از نیروی نظامی تبدیل شد.
با نگاهی به ساختار سپاه پاسداران میتوان دریافت که چقدر عظیم و چند لایه است. این ساختار شامل این بخشهاست:
۱. نیروهای زمینی که برای امنیت داخلی، سرکوب اعتراضها، و کنترل مرزها فعالیت میکند.
۲. نیروی هوافضا که در طراحی و تولید موشکهای بالستیک و پهپادها و برنامههای تسلیحات استراتژیک ایران فعال است.
۳. نیروی دریایی که عمدتاً در خلیج فارس فعالیت میکند و بهخاطر جنگ نامتقارن (قایقهای تندرو، آزار و اذیت نفتکشها) شناخته شده است.
۴. نیروی قدس که فعالترین شاخهٔ بینالمللی سپاه است و در خارج از ایران فعالیت میکند. از گروههایی مانند حزبالله (لبنان)، حماس، جهاد اسلامی فلسطین، شبهنظامیان شیعه در عراق، حوثیها در یمن، و نیروهای اسد در سوریه حمایت کرده است و میکند. این نیرو را سالها قاسم سلیمانی (که در سال ۲۰۲۰ آمریکا او را ترور کرد) اداره میکرد، ولی اساساً زیر نظر مستقیم علی خامنهای، ولی فقیه جمهوری اسلامی، فعالیت میکند.
ارتش منظم ایران تفاوتهایی با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی دارد که شامل موارد زیر میشود:
ارتش منظم وظیفهٔ دفاع از مرزها را به عهده دارد، دارای قدرت سیاسی کمتر و ماهیت ایدئولوژیک سنّتیتر و فاقد قدرت اقتصادی است.
در حالی که سپاه پاسداران نهادی عمیقاً سیاسی و در عین حال امپراتوری اقتصادی عظیمی است که دفاع از رژیم جمهوری اسلامی اولویت ان است.
سپاه فقط یک تشکیلات نظامی صرف نیست و بیشتر مجتمع نظامی-امنیتی-اقتصادی است که مستقیماً به رهبر جمهوری اسلامی پاسخ میدهد، نه به دولت.
کنترل یا نفوذ این تشکیلات پیچیده شامل عرصههای زیر است:
⁃ شرکتهای ساختمانی
⁃ پروژههای انرژی و سوخت در حوزهٔ نفت و گاز
⁃ بندرها و گمرکها
⁃ مخابرات، و
⁃ شبکههای قاچاق (برای دور زدن تحریمها)
بسیاری از فرماندهان سابق سپاه به سمتهای وزارت، استانداری، و نمایندگی مجلس منصوب میشوند. به عنوان مثال، ابراهیم رئیسی از حمایت گسترده و قاطع سپاه برخوردار بود. این امر سپاه را به یکی از قدرتمندترین نهادهای نظامی-اقتصادی و سیاسی در ایران تبدیل کرده است.
نقش سپاه پاسداران در سرکوب کردن اعتراضها و ناآرامیها
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی- بهویژه از طریق بازوی شبهنظامیاش بسیج– نقش محوری در سرکوب کردن اعتراضها داشته است و دارد، از جمله در سرکوب
۰ جنبش سبز ۱۳۸۸
۰ اعتراضها به گرانی سوخت، آبان ۱۳۹۸
۰ اعتراضهای «زن، زندگی، آزادی» در سال ۱۴۰۱ پس از مرگ مهسا امینی در بازداشت گشت ارشاد
۰ اعتراضهای سراسری دی ۱۴۰۴
دلیل اصلی ترس و انزجار بسیاری از ایرانیان از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در همین نقش سرکوبگر آن است.
دیدگاه دولتهای خارجی
دولت آمریکا سپاه پاسداران را در سال ۱۳۹۸ رسماً سازمان تروریستی خارجی (FTO) اعلام کرد.
اتحادیهٔ اروپا نیز اخیراً همراه با بریتانیا و استرالیا سپاه پاسداران را سازمان تروریستی خارجی (FTO) شناخت.
این اقدام این دولتها در سیاست بینالمللی امری غیرمعمول است، زیرا نیروی نظامی دولتی رسمی یک کشور تروریست اعلام میشود.
چرا سپاه پاسداران در سطح جهانی اهمیت دارد؟
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در موارد زیر نقشی محوری دارد:
⁃ نفوذ جمهوری اسلامی ایران در خاورمیانه (صدور «انقلاب اسلامی»)
⁃ جنگهای نیابتی (به یار نیروهای وفادار به سپاه مثل جهاد اسلامی و حزبالله، حوثیها، حشدالشعبی، و نیروهای دیگر در سوریه و کشورهای دیگر)
⁃ تنش با آمریکا و کشورهای حاشیهٔ خلیج فارس
⁃ کنترل امنیت کشتیرانی در خلیج فارس
⁃ تولید پهپاد و انواع موشکهای جنگی
بسیاری از درگیریهای منطقهیی در غرب آسیا را نمیتوان بدون شناختن سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و عملیات آن درک کرد.
اگر بخواهیم نقش سپاه پاسداران را در یک جمله خلاصه کنیم، میتوان گفت:
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ستون فقرات سیستم قدرت در جمهوری اسلامی ایران است: نیرویی نظامی، ایدئولوژیک، اقتصادی، امنیتی، و سیاسی که برای محافظت از جمهوری اسلامی یا «حفظ نظام» به هر قیمتی، چه در داخل ایران و چه در سراسر منطقه، طراحی شده است و عمل میکند.
سپاه پاسداران: امپراتوری اقتصادی
۱. سپاه پاسداران همچنین یک شرکت بزرگ تحت حمایت حکومت ایران است که در اقتصاد تحریمشدهٔ کشور فعالیت گستردهای دارد.
تخمینها متفاوت است، اما بسیاری از تحلیلگران نفوذ سپاه در اقتصاد ایران را، با احتساب مالکیت مستقیم، شرکتهای صوری، و مشارکتهای اجباری، در حدود ۲۵ تا ۴۰درصد از تولید ناخالص داخلی ایران میدانند، که رقم بسیار بزرگی است.
نحوه عملکرد اقتصادی سپاه
⁃ شرکتهای صوری (اغلب در ظاهر خصوصی)
⁃ بنیادهای رنگارنگ، بدون شفافیت
⁃ شرکتهای پوششی در خارج از کشور
⁃ امتیاز نظامی برای دور زدن مقررات داخلی و همچنین امتیازهای دیپلماتیک برای دور زدن مقررات بینالمللی
آنچه در شرایط مشخص اقتصادی ایران میتوان گفت این است که تحریمهای بینالمللی نهتنها این بازوی نظامی رژیم را ضعیف نکرده است، بلکه با حذف شدن رقیبان، این نهاد تقویت نیز شده است.
۲. صنایع کلیدی زیر کنترل سپاه
⁃ ساختوساز و زیرساختها
ستون فقرات این بخش از فعالیتهای اقتصادی سپاه پاسداران «قرارگاه سازندگی خاتم الانبیا» است.
این قرارگاه در این عرصهها فعالیت دارد:
⁃ ساخت و نگهداری سدهای بزرگ
⁃ ساخت و نگهداری بزرگراهها
⁃ ساخت و نگهداری راهآهن
⁃ کنترل و نگهداری بندرها
⁃ زیرساختهای نفت و گاز
شاید پرسیده شود چرا این موضوع مهم است؟ اهمیت این موضوع در این است که سپاه در این عرصهها
⁃ قراردادهای بدون مناقصه میگیرد
⁃ از نیروی کار اجباری (سرباز وظیفه) و مهندسان سپاه استفاده میکند
⁃ شرکتهای خصوصی را کنار میزند، و
⁃ از طریق پیمانکاران فرعی بهعنوان مرکز پولشویی عمل میکند.
قرارگاه خاتمالانبیا خودش صدها شرکت تابعه و زیرمجموعه دارد.
انرژی: نفت، گاز، پتروشیمی
سپاه پاسداران همچنین کنترل خطوط لوله نفت و گاز و پایانههای صدور این فراوردهها، مدیریت لجستیک برای صادرات نفت و دور زدن تحریمها، و مالک شرکتهای پتروشیمی است که برای فروش پنهان از آنها استفاده میشود.
تاکتیکهای این نهاد غولآسا برای دور زدن تحریمهای نفتی شامل انتقال نفت از کشتی به کشتی، تانکرهای پرچمگذاری شده (با پرچم کشورهای دیگر)، چاپ اسناد جعلی، و ترکیب نفت ایران با سایر نمونههای نفت خام است.
شایان ذکر است که درآمد نفت ایران فقط به دولت نمیرسد، بلکه بخش بزرگی از آن خارج از بودجهٔ رسمی در اختیار شبکههای سپاه پاسداران قرار میگیرد.
بندرها، گمرک، و قاچاق
این مورد بسیار شایان توجه است. سپاه پاسداران موارد زیر را کنترل میکند:
⁃ اسکلههای خصوصی
⁃ بخشهایی از بندرهای اصلی کشور (بهویژه بندرعباس)
⁃ واحدهای اجرایی گمرک
نتیجه اینکه آنها هستند که تصمیم میگیرند چه چیزی بازرسی شود و چه چیزی نشود، و این امر فعالیتهای زیر را امکانپذیر میکند:
⁃ قاچاق کالاهای مصرفی
⁃ انتقال سلاح
⁃ ترانزیت مواد مخدر
⁃ واردات کالاهای لوکس برای قشرهای ثروتمند و بانفوذ (آقازادهها و رانتخوارها و غیره)
بازرگانان معمولی ایران آشکارا شکایت دارند که اگر با شرکتهای مرتبط با سپاه رقابت کنند، نمیتوانند بهطور قانونی واردات انجام دهند.
فناوری مخابرات، دیجیتال، و تجسسی (نظارتی)
نهادهای مرتبط با سپاه پاسداران انقلاب اسلامی سهم عمدهای در عرصههای زیر دارند:
⁃ شبکههای تلفن همراه
⁃ زیرساختهای اینترنت
⁃ فناوری رهگیری دادهها
این امر قدرت اقتصادی سپاه را مستقیماً در حوزههای زیر اعمال میکند:
⁃ تجسس (نظارت)
⁃ سرکوب اعتراضها
⁃ کنترل جریان اطلاعات
⁃ بانکداری، امور مالی، و دستکاری ارزی
بهدلیل انزوای ایران بر اثر اعمال تحریمهای بینالمللی، شبکههای مالی غیررسمی در اقتصاد کشور تسلط دارند، سیستمهای حواله رونق دارد، واسطههای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی دسترسی به ارز خارجی را کنترل میکنند، و از آنها در این موارد بهره میگیرند:
⁃ نوسان نرخ ارز
⁃ دسترسی ترجیحی به دلار
⁃ آربیتراژ بین نرخهای دلار در بازار رسمی و سیاه (استفاده از اختلاف قیمت ارز ترجیحی و ارز آزاد)
۳. قاچاق مواد مخدر
این موضوع نیاز به بررسی دقیق دارد و باید دید که چه چیزهایی واقعی و چه چیزهایی اغراقآمیز است.
باید توجه داشت که
⁃ ایران مسیر اصلی ترانزیت هروئین افغانستان است
⁃ واحدهای سپاه مناطق مرزی کلیدی را کنترل میکنند، و
⁃ فرماندهان و شبکههای منتخب سپاه قاچاق را در ازای دریافت هزینهای مشخص حفاظت یا تدارکات را تسهیل میکنند.
نحوه کار بدین صورت است که مواد مخدر به غرب، بهویژه به ترکیه و از آنجا به اروپا منتقل میشود و سود این معامله از طریق زیر «پولشویی» میشود و به سپاه بازمیگردد:
⁃ ساختوساز
⁃ شرکتهای واردات/صادرات، و
⁃ کسبوکارهای نیازمند پول نقد
در برخی مناطق، سپاه پاسداران آشکارا با قاچاقچیان مبارزه میکند، در حالی که شاخههای دیگر آن بیسروصدا از آنها مالیات (باج) میگیرند یا از آنها محافظت میکنند.
۴. شبکههای صادرات-واردات غیرقانونی
این جایی است که سپاه پاسداران واقعاً میدرخشد. سپاه با کنترل تجهیزات الکترونیکی در بازار خاکستری، در دست گرفتن فناوریهای دوگانه (نظامی و غیرنظامی)، قاچاق محمولههای تسلیحاتی، و واردات کالاهای لوکس برای ثروتمندان جای پایش را محکم کرده است.
صادرات:
⁃ نفت
⁃ پتروشیمی
⁃ اسلحه (از طریق نیروی قدس)
⁃ پهپادها و قطعات موشک
و واردات:
⁃ فناوریهای تحریمشده
⁃ ابزارهای تجسسی (نظارتی) مثل دوربینهای مداربستهٔ امنیتی
⁃ قطعات صنعتی (نظامی و غیرنظامی)
همه از طریق کشورهایی مانند عراق، ،امارات متحده عربی، عمان، ترکیه، و مالزی انجام میشود.
دخالت سپاه پاسداران در ترور مخالفان ایرانی (در داخل و خارج از ایران)
پرداختن به این موضوع با دقت و بر اساس واقعیت، بدون اینکه وارد گمانهزنی یا جزئیات عملیاتی شویم، نیاز به تعمق زیادی دارد.
۱. دخالت سپاه پاسداران در ترور مخالفان ایرانی (در داخل و خارج از ایران)
۲. سازمان اطلاعات سپاه: ساختار، نقش، و قدرت
در مورد اول، این واقعیتی است که از سالهای اولیهٔ تأسیس جمهوری اسلامی قتلهای هدفمند مخالفان سیاسی بخشی از شیوههای امنیتی رژیم اسلامی ایران بوده است. سپاه پاسداران، در کنار وزارت اطلاعات (نهادی دولتی)، نقش محوری ایفا کرده است، بهویژه در مواردی که مخالفان «تهدید وجودی» ارزیابی شدهاند.
باید اذعان کرد که هدف از این عملیات نهتنها حذف مخالفان و دگراندیشان، بلکه بازدارندگی بوده است.
در داخل ایران
ترورها در داخل ایران معمولاً زیر پوشش «درگیریهای مسلحانه»، «پروندههای تروریستی» یا «تصادف» و برخورد با واحدهای امنیتی، مأموران لباس شخصی، یا عوامل نیابتی انجام میشود و بهدنبال آن کنترل اطلاعات بهجای محاکمههای عمومی صورت میگیرد تا روایت سپاه غالب شود.
هدفهای این ترورها شامل گروههای مخالف مسلح (بهویژه در مناطق مرزی)، سازماندهندگان سیاسی، فعالان قومی (کرد، عرب، بلوچ)، و چهرههای روشنفکر دگراندیش در مواقع بحران بوده است.
در این موارد، سازمان اطلاعات سپاه اغلب نقش اصلی را ایفا میکند، بهویژه زمانی که هدف مورد نظر تهدیدی برای «امنیت ملی» ارزیابی شود.
خارج از ایران: ترورها در تبعید
اینجا جایی است که دخالت سپاه پاسداران به بهترین شکل مستند شده است. در دهههای ۱۳۶۰-۱۳۷۰ اروپا میدان نبردی بین نیروهای مخالف رژیم حاکم بر ایران و نیروهای سپاه در خارج از کشور بوده است.
در این دوره مخالفان ایرانی درکشورهایی مانند آلمان، فرانسه، سوئیس، و ترکیه ترور شدهاند.
از مشهورترین این پروندهها عملیات ترور در رستوران میکونوس (برلین، ۱۳۷۱/۱۹۹۲) است. یک دادگاه آلمانی به این نتیجه رسید که قتل رهبران اپوزیسیون کُرد ایرانی به دستور یکی از بالاترین سطوح دولت ایران و نهادهای اطلاعاتی و امنیتی مرتبط با سپاه پاسداران بوده است. این حکم نقطه عطفی در نحوهٔ نگاه اروپا به دستگاه امنیتی ایران بود.
پس از دههٔ ۱۳۸۰ واکنشهای دیپلماتیک کشورهای جهان به سپاه، تاکتیکهای تروریستی تکامل یافت. بدین صورت که ترورها با استفاده از واسطهها و نیروهای نیابتی و مزدور و اتکا به عوامل غیرایرانی و برنامهریزی مؤثرتر در خارج از کشور صورت گرفت و انکار ترور را برای سپاه سادهتر کرد.
موارد جدیدتر و توطئههای خنثیشده در دانمارک، هلند، فرانسه، و ترکیه به شبکههای مرتبط با سپاه پاسداران نسبت داده شده است که اغلب از طریق نیروی قدس یا جاسوسان اطلاعاتی صورت گرفته است.
اما چه نوع مخالفانی هدف قرار میگیرند؟ باید گفت که با همهٔ مخالفان یکسان رفتار نمیشود. در حقیقت، اولویت اصلی در ترورها گروههای مخالف مسلح، رهبران جنبشهای جداییطلب، رهبرانی که قادر به بسیج حمایت عمومی هستند، و افرادیاند که از حمایت کشورهای خارجی برخوردارند.
در اینجا باید گفت که منتقدان فرهنگی، از جمله روزنامهنگاران خارج از کشور، بیشتر مورد تهدید یا تحت نظر قرار میگیرند تا ترور و کشته شوند.
در مورد دوم، سازمان اطلاعات سپاه پاسداران، باید توجه داشت که سازمان اطلاعات سپاه پاسداران (سازمان اطلاعات سپاه) با وزارت اطلاعات ایران که نهادی دولتی است متفاوت است.
تفاوت کلیدی این دو در این است که وزارت اطلاعات رسمی، بوروکراتیک، و رسماً غیرنظامی است، در حالی که اطلاعات سپاه ایدئولوژیک، قهری، و مستقیماً مرتبط با بقای رژیم است. بازوی اطلاعاتی سپاه پاسداران مستقیماً به رهبر پاسخ میدهد و کانالهای معمول دولتی را دور میزند.
دلیل ایجاد سازمان اطلاعات سپاه پاسداران ایران
پس از جنبش سبز ۱۳۸۸، رهبر جمهوری اسلامی به این نتیجه رسید که وزارت اطلاعات خیلی کُند عمل کرد، خیلی محتاط بود، و احتمالاً دچار تفرقه بود. به همین دلیل، تصمیم بر این شد که سازمان اطلاعات سپاه برای موارد زیر شکل بگیرد:
⁃ کنترل تهدیدهای داخلی
⁃ نظارت بر نخبگان
⁃ سرکوب جنبشهای اعتراضی و رسیدگی به پروندههای «حساس» مخالفان.
از آن زمان قدرت سازمان اطلاعات سپاه پاسداران پیوسته گسترش یافته است.
از جمله وظایف اصلی سازمان اطلاعات سپاه پاسداران میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
⁃ پایش فعالان، روزنامهنگاران، دانشگاهیان
⁃ بازجویی و بازداشت روشنفکران و کنشگران اجتماعی
⁃ تجسس و نظارت سایبری و سرکوب آنلاین
⁃ جمعآوری اطلاعات در مورد گروههای مخالف مردمی و مدنی
⁃ هماهنگی با نیروهای بسیج و اطلاعات خارجی مربوط به تهدیدهای احتمالی علیه رژیم
در بسیاری از موارد این سازمان بر سازمانهای اطلاعاتی غیرنظامی غلبه میکند یا آنها را به حاشیه میراند.
نکتهٔ آخر اینکه، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بهویژه از طریق سازمان اطلاعاتی و نیروی قدس (برونمرزی) نقشی سیستماتیک در هدف قرار دادن مخالفان ایرانی داشته است، بهخصوص در مواقعی که وجود این مخالفان تهدیدآمیز تلقی شده است. این خشونت تصادفی نیست، بلکه اجبار حکومتی است که با دقت تنظیم شده تا بین بازدارندگی، انکارپذیری (نپذیرفتن عملیات ترور)، و هزینههای سیاسی تعادل برقرار کند.