الف. هوشیار
چهارشنبه ۸ بهمن ۱۴۰۴
در میانهٔ دههٔ ۱۹۷۰ (۱۳۵۰)، فردریش هایک با انتشار کتاب «غیرملی کردن پول»۱ پیشنهادی مطرح کرد که در زمان خودش افراطی به نظر میرسید: پول باید از انحصار دولت خارج شود و به رقابت نهادها سپرده شود، درست مطابق با همان منطقی که بازار کالا و خدمات را «کارآمد» میکند.
حالا، نزدیک به نیم قرن بعد انتشار آن کتاب، رمزارزها و استیبلکوینها- بیآنکه مستقیماً از هایک الهام گرفته باشند- این ایده را از قلمرو نظریه به میدان تجربهٔ واقعی کشاندهاند. اما این تجربه صرفاً تحقق یک ایدهٔ اقتصادی نیست، بلکه بازتاب یک پروژهٔ سیاسی-فکری بزرگتری است که نامش را نولیبرالیسم گذاشتهاند.
مسئلهٔ هایک: پولِ سیاسی، منبع بیثباتی
هایک پول را قربانی سیاست میدانست. بهزعم او، دولتها و بانکهای مرکزی، دیر یا زود، از کنترل پول برای اهداف کوتاهمدت سیاسی استفاده میکنند: پوشاندن کسری بودجه، تأمین هزینهٔ جنگ، یا خریدن رضایت اجتماعی. راهحل پیشنهادی او ساده بود:
اگر پول در بازار رقابتی منتشر شود، انتشاردهندگان بد- آنهایی که ارزش پول را فرسایش میدهند- حذف میشوند. به بیان دیگر، داور کیفیت پول باید بازار باشد، نه سیاست.
رمزارزها: تحقق ایده، نه لزوماً هدف
رمزارزها نخستین تحقق عینی این فرضاند که پول میتواند بهکلی خارج از دولت و سیستم بانکی خلق شود. رمزارزها انحصار بانک مرکزی برای «چاپ» پول و انحصار بانکها برای خلق پول اعتباری را شکستهاند و امکان انتخاب را- دستکم در حدّ فنی- به کاربران دادهاند. اما درست در همینجاست که فاصله با ایدهٔ هایک آشکار میشود.
هایک بهدنبال پولی باثبات بود؛ رمزارزها، دستکم در شکل غالب امروزیشان، به داراییهایی دچار بیثباتی و وسیلهای برای سفتهبازی تبدیل شدهاند. «رقابت پولی» را محقق کردهاند، اما نه لزوماً وعدهٔ «ثبات پولی» را. اگر بخواهیم مصداقی بیابیم که بیشترین شباهت را به طرح هایک داشته باشد، باید به استیبلکوینها نگاه کنیم، پولهایی که ناشران وعده میدهند ارزش آنها به دلار، یورو، یا سبدی از داراییهای ارزی دیگر گره خورده و باثبات میماند.
برخی از این رمزارزهای دیجیتال همان چیزیاند که هایک پیشنهاد میکرد: پولهایی خصوصی، رقابتی، و متعهد به حفظ قدرت خرید، با این تفاوت مهم که امروزه اتکای این پولها نه صرفاً به اعتبار نهادهایی که آنها را ایجاد کردهاند، بلکه- مانند بیتکوین- به زیرساختهای دیجیتال و شبکهیی عظیم وابسته است. با این حال، شاهدیم که ثبات چندانی نداشتهاند.
چرخش انتقادی: آیا این همان نولیبرالیسم است؟
در اینجا باید یک گام عقبتر رفت و پرسشی بنیادیتر طرح کرد: آیا «غیرملیسازی پول» صرفاً نوآوری فنی است، یا بخشی از پروژهٔ سیاسی گستردهتری است؟ بسیاری از منتقدان پاسخ میدهند: دومی.
هایک یکی از بنیانگذاران فکری نولیبرالیسم بود، جریانی که دولت را منبع اعوجاج و بازار را منبع عقلانیت میدید. در این چارچوب، نظریهٔ پولیِ او معنای روشنی پیدا میکرد: خارج کردن پول از حوزهٔ تصمیمگیری دولتی و سپردن آن به منطق بازار.
اما منتقدان هایک میگویند:
وقتی پول از دولت گرفته میشود، لزوماً «به جامعه» بازگردانده نمیشود، بلکه به نهادهای مالی خصوصیای منتقل میشود که پاسخگوی رأیدهندگان نیستند و رقابت پولی، در جهانی نابرابر، اغلب به نفع بازیگران قدرتمند تمام میشود.
از این منظر، رمزارزها و استیبلکوینها نه صرفاً ابزار آزادی پول، بلکه مرحلهای تازه از سیاستزدایی از اقتصادند، همان منطقی که در نولیبرالیسم تصمیمهای حیاتی را از میدان سیاست به میدان «تکنوکراسی بازار» منتقل میکند.
با این همه، نسبت دادن مستقیم پیامدهای نولیبرالی متأخر به خودِ هایک سادهسازی است. هایک مخالف رانتجویی، نجات بانکها با پول عمومی/مردم، و تمرکز قدرت مالی بود. بسیاری از ویژگیهای نولیبرالیسمِ مالیشدهٔ امروز- از بانکهایی «بزرگتر از آن که ورشکست شوند» گرفته تا پیوند تنگاتنگ دولت و سرمایهٔ مالی- با آنچه او مطرح می کرد ناسازگار است.
به بیان دقیقتر:
در نظریهٔ هایک، پول از دولت گرفته میشد تا «آزادی بازار» حفظ شود، اما تضمینی وجود نداشت که این پول در دست بازار به ابزار سلطهای وسیعتر بدل نشود.
رمزارزها و استیبلکوینها آزمون میدانیِ ایدهٔ هایکاند، اما این آزمونی خنثی نیست. گسترش آنها نشان داد که پول نیز میتواند خارج از دولت تصور و ایجاد شود. در عین حال، نشان داد که برونسپاری تولید پول از دولت به بخش خصوصی، برخلاف تصور و ادعای هایک که معتقد بود برای برقراری «آزادی» پول را باید از دولت گرفت، این پولِ در دست بازار به ابزار سلطهٔ تازهای بدل شد و کنترل دولتی نیز به آن بازگشت.
شاهدیم که اخیراً با تصویب قوانینی زیر نام «قانون نبوغ» (Genius Act) در آمریکا، پولهای دیجیتال بدون منشأ بانکی بهنوعی زیر نظارت و کنترل نظام پولی دولتی بانکی قرار گرفت. با اجرای این قوانین، پولهای دیجیتال مثل استیبلکوینها به سیستم پولی دولتی و بانکی موجود پیوند خوردند و رقیبی جدّی برای پولهای تولیدشدهٔ خصوصی نظیر بیتکوین ایجاد شد.
۱. Hayek, F. A. (1976). Denationalization of Money: The Argument Refined. Institute of Economic Affairs
۲. برای مطالعهٔ بیشتر در مورد استیبلکوینها و مصوبهٔ اخیر کنگرهٔ آمریکا به مقالهٔ زیر مراجعه کنید:
هفتهٔ کریپتو: با تصویب لوایح مربوط به استیبلکوینها، ارزش ارزهای دیجیتال به ۳٫۷تریلیون دلار افزایش یافت