چهارشنبه ۲۴ دی ۱۴۰۴
فکتنامه: در روزهای گذشته رسانهها و مقامهای جمهوری اسلامی با پخش و انتشار تصاویری گزینششده از اعتراضهای مردم ایران معترضان را کسانی معرفی کردند که به مسجدها حمله میکنند و آنها را به آتش کشیدهاند.
اما واقعیت چیز دیگری است. آنچه گفته میشود صرفاً بخشی از واقعیت است که برای تحریک احساسات مذهبی و تهییج هواداران مذهبی حکومت و همچنین تحریک افکار عمومی مسلمانان علیه معترضان در ایران مطرح میشود.
مسجد در ایران صرفاً مکان مذهبی نیست، بلکه محل استقرار بسیج و محل سازماندهی سرکوب اعتراضهاست. برآوردهای فکتنامه بر اساس آمارهای رسمی بسیج مسجدها و محلههای کشور حکایت از آن دارد که نزدیک به ۵۰هزار پایگاه بسیج در مسجدهای سراسر ایران مستقر شدهاند.
استفاده از مسجد برای سرکوب اعتراضهای مردمی در سالهای پیش نیز سابقه دارد. در جریان اعتراضهای سه سال پیش ایران نیز گزارشهایی دربارهٔ استفاده از مسجدها بهعنوان محل شکنجه و بازداشت موقت معترضان در رسانههای معتبر بینالمللی منتشر شد.
در این میان تصاویر مسجدهای الرسول در میدان کاج، مسجد نبوت (النبی) در نارمک و ابوذر در محله هاشمی تهران در مقیاس گستردهای منتشر شده است. بهدلیل دسترسی نداشتن به اطلاعات میدانی نمیتوان دربارهٔ میزان خسارت به این مکانها اظهارنظر کرد و با قطعیت گفت چه افرادی به مسجد حمله کردهاند. بررسیهای فکتنامه نشان میدهد این سه مسجد پایگاههای بسیج فعال دارند و کاربران شبکههای اجتماعی نیز در گزارشهایشان به سازماندهی نیروهای امنیتی در هر سه مسجد اشاره داشتهاند.
به جز این سه مورد، رسانههای وابسته به حکومت ایران به مسجد مهدویه در میدان آزادگان کرج نیز اشاره کردهاند. این مسجد نیز محل استقرار پایگاه بسیج شهید سبحانی است که سابقهٔ حضور در رزمایشهای سرکوب دارد.
تصاویر و اخبار گزینشی منتشر میشوند
رسانهها و مقامهای جمهوری اسلامی تلاش میکنند با پخش و انتشار تصاویری گزینششده از اعتراضهای مردم ایران معترضان را کسانی معرفی کنند که به مسجدها حمله میکنند و آنها را به آتش میکشند. به نظر میرسد هدف از این کار تحریک مذهبی و تهییج هواداران مذهبی حکومت و تحریک افکار عمومی بهخصوص مسلمانان است که اماکن مذهبی و مسجدها را محترم میدانند.
اما طرح مسئله به این شکل، یعنی پخش تصاویر گزینشی بدون ارائهٔ زمینه دربارهٔ کارکرد مسجدها در ایران، روایتی گمراهکننده به دست میدهد.
دقیقاً مشخص نیست معترضان به چند مسجد و در کدام شهرها حمله کردهاند. بدون دسترسی آزاد و مستقل نمیتوان درباره ابعاد حمله به مسجدها در ایران سخن گفت و صحت و سقم ادعاهای مطرحشده و تصاویری را که به اسم حمله معترضان به مسجدها منتشر شده تأیید یا رد کرد، اما میتوان با اطمینان گفت آنچه تا کنون از سوی مقامها و رسانهها منتشر شده محدود است.
برای نمونه، اخبار منتشر شده در فاصله ۱۹ تا ۲۳ دی کانال خبرگزاری صدا و سیما را به دقت بررسی کردیم. این کانال تنها شبکهٔ فعالی است که از زمان قطع شدن کامل اینترنت در ایران دهها خبر و ویدئو علیه معترضان منتشر کرده است.
بررسی و تحلیل اخبار، عکسها و تصاویر منتشر شده در این کانال نشان میدهد از روز ۱۸ دی تا ۲۳ دی ۱۴۰۴ (۹ تا ۱۳ ژانویه ۲۰۲۶) در مجموع به حمله به ۳۳ مسجد اشاره شده که اغلب آنها صرفاً اخبار کلی است. مثل اینکه در این کانال گفته شده معترضان به «۲۶ مسجد در استان گیلان» یا یک «یک مسجد در سبزوار» حمله کردهاند یا به «دو مسجد در فرحآباد و مرودشت» استان فارس حمله کرده و آنجا را به آتش کشیدهاند. از این میان به طور مشخص نام چهار مسجد هم آمده است.
- مسجد الرسول در میدان کاج تهران (لینک)
- مسجد ابوذر در محله فلاح تهران (لینک)
- مسجد امام صادق در فلکه اول صادقیه تهران (لینک)
- مسجد مهدویه در میدان آزادگان کرج (لینک)
جز اینها در شبکههای اجتماعی نیر نام یک مسجد دیگر هم در تهران ذکر شده: مسجد نبوت یا مسجدالنبی در میدان هفتحوض در نارمک.
با این حساب، طبق اخباری که مخابره شده، تعداد مسجدهایی که ادعا شده هدف حمله قرار گرفتهاند حدود ۳۵ مورد است که به نسبت تعداد کلی مسجدها (گفته میشود ۸۵هزار مسجد) در ایران ناچیز است.
علاوه بر این، تصاویر و فیلمها هم محدود هستند. مشخص نیست کدام بخش از این مسجدها تخریب شده یا در آتش سوختهاند؟ آیا فقط به قسمت بیرونی و اداری تعرض شده یا سایر بخشهای مسجد نیز تخریب شده؟ اگر شده، چه کسانی این کار را کردهاند؟ بدون دسترسی مستقل به اسناد میدانی نمیتوان با قطعیت به این سؤالها پاسخ گفت، اما میتوان گفت آنچه تا کنون ادعا شده صرفاً روایت محدودی از سوی حکومت جمهوری اسلامی ایران است که سابقهای طولانی در انتشار روایتهای ناقص و گمراهکننده در چنین شرایطی دارد.
فکتنامه پیشتر در گزارشهای تحلیلی و چند مستند تلویزیونی به تلاشهای مشابه جمهوری اسلامی در نشر اطلاعات نادرست و گمراهکننده برای روایتسازی و اثرگذاری روی افکار عمومی در داخل و خارج از کشور اشاره کرده است.
مساجد محل استقرار بسیج، سازماندهی سرکوب و زندانهای موقت
این، همهٔ ماجرا نیست. مسجدها در ایران صرفاً مکانهای مذهبی نیستند، بلکه بهطور رسمی محل سازماندهی سرکوب اعتراضهای مردمی به شمار میآیند.
در جریان اعتراضهای ۱۴۰۱، سیانای (CNN) در گزارشی تحقیقی به شبکههایی از زندانهای مخفی اشاره کرد که بخشی از آنها در مسجدها قرار داشتهاند. این گزارش نشان میدهد مسجدها در ایران در واقع محل بازداشت موقت و شکنجهٔ بازداشتشدگان اعتراضها بوده و پایگاههای بسیج مستقر در مسجدها عاملیت این کار را برعهده داشتهاند.
گزارش سیانان درباره زندانهای مخفی
برآوردهای فکتنامه بر اساس آمارهای رسمی بسیج مسجدها و محلههای کشور حکایت از آن دارد که نزدیک به ۵۰هزار پایگاه بسیج در مسجدهای سراسر ایران مستقر شدهاند.
طبق آمار سردار حیدر بابا احمدی، رئیس سازمان بسیج مساجد و محلات کشور، «۷۹درصد پایگاههای مقاومت بسیج در مساجد مستقرند». علاوه بر این، ۵درصد دیگر نیز «در سایر اماکن متبرکه مستقر شدهاند.»
این آمار در مرداد ۱۴۰۳ ارائه شده است. دو سال پیشتر، یعنی در دی ۱۴۰۱، آقای بابا احمدی در مصاحبهٔ دیگری گفته بود ۶۰هزار پایگاه مقاومت بسیج در کشور فعال است. با فرض صحت این آمار و کنار هم گذاشتن آن با آمار قبلی میتوان نتیجه گرفت بیش از ۴۷ هزار پایگاه بسیج فعال در مساجد مستقر شدهاند.
FC-2026-01-14-basij-mosques
Infogram
این در حالی است که بسیج یکی از عناصر فعال در سرکوب اعتراضهاست. وقتی نیروهای امنیتی و بهطور مشخص بسیج در مسجد حضور دارد و از فضای آن برای سازماندهی سرکوب معترضان استفاده میکند، طبیعی است که در جریان درگیریها ممکن است این فضاها نیز هدف معترضان قرار بگیرند.
بررسی نمونههای موردی و ادامهٔ متن گزارش را در وبگاه فکتنامه بخوانید.