زهرا اکرمی، روزنامهنگار آتیه آنلاین
شنبه ۸ آذر ۱۴۰۴
گزارش تازهٔ سازمان بینالمللی کار (ILO) نشان میدهد که در سال ۲۰۲۵ حدود ۵۸درصد نیروی کار جهان در استخدام غیررسمی است، روندی که با تضعیف رابطه میان رشد اقتصادی و ایجاد مشاغل رسمی به مانعی پایدار در مسیر تحقق «کار شایسته» تبدیل شده است. بررسی دادههای مرکز آمار ایران نیز نشان میدهد که بیش از نیمی از شاغلان کشور بدون داشتن پوشش بیمه و قرارداد رسمی در بخشهای غیررسمی فعالیت میکنند. این وضع پیامدهایی مانند کاهش منابع تأمین اجتماعی، تشدید نابرابری، و تضعیف امنیت اقتصادی خانوارها را بههمراه دارد.
اشتغال غیررسمی، که مانعی گسترده و پایدار بر سر راه فرصتهاست، شاخصی از کمبود جهانی «کار شایسته» است. مفهوم کار شایسته را سازمان بینالمللی کار در سال ۱۹۹۹ معرفی کرد. منظور از آن اشتغال مولد زنان و مردان، با برخورداری از پوشش سیستمهای حمایت و تأمین اجتماعی، و احترام به حقوق کار و شرایط مذاکرهشده از طریق سازوکارهای اجتماعی است.
گزارش تازهٔ سازمان بینالمللی کار همچنین نشان میدهد که رشد اقتصادی بهتنهایی کار شایسته یا رسمی را تضمین نمیکند، که بر اهمیت سیاستگذاری برای حمایت از دسترسی برابر به فرصتهای شغلی تأکید دارد. در آغاز قرن بیست و یکم، یکدرصد رشد تولید ناخالص داخلی منجر به افزایش ۰٫۵درصدی در اشتغال رسمی میشد که سریعتر از رشد کلی اشتغال بود. با این حال، در دههٔ گذشته این میزان به ۰٫۳۸درصد کاهش یافته است که نشاندهندهٔ پیوند ضعیفتر بین رشد اقتصادی و ایجاد شغلهای رسمی است.
در ایران نیز بررسی گزارشهای سالانهٔ مرکز آمار نشان میدهد که در سال گذشته از کل جمعیت شاغل بزرگتر از ۱۵ سال ۵۵٫۲درصد از شاغلان در استخدام غیررسمی بودهاند. همچنین، بررسی آمارهای رسمی سالانه بین سالهای ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۳ نشان میدهد که سهم اشتغال غیررسمی کمتر شده است، اما همچنان بیش از نیمی از شاغلان کشور در بخش غیررسمی فعالاند.
سهم بیشتر استانهایی با نرخ فقر بیشتر از اشتغال غیررسمی
معاونت بررسیهای اقتصادی اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی تهران در ماه بهمن سال گذشته در گزارشی با عنوان «اقتصاد غیررسمی، پیامدها و کارکردها» میزان اشتغال غیررسمی را در بخشهای مختلف اقتصاد و بر اساس میزان تحصیلات بررسی کرده است. بر اساس این گزارش، همانند کشورهای دیگر، بخش کشاورزی در ایران نیز بیشترین میزان اشتغال غیررسمی، معادل ۷۸درصد، را به خود اختصاص داده است، اما این رقم کمتر از میانگین جهانی (۹۳درصد) است. همچنین، اشتغال غیررسمی در ایران دوسوم اشتغال در بخش صنعت و نیمی از اشتغال در بخش خدمات را تشکیل میدهد.
همچنین، بر اساس این گزارش، میزان تحصیلات افراد با غیررسمی بودن همبستگی تنگاتنگی دارد. بر اساس دادههای بینالمللی، افرادی که دارای مدرک دانشگاهی هستند کمتر بهطور غیررسمی استخدام میشوند. در ایران سهم اشتغال غیررسمی در بین افراد تحصیلنکرده ۸۴٫۲درصد، با آموزش ابتدایی ۷۶٫۳درصد، با آموزش متوسطه ۷۰٫۱درصد، و با تحصیلات تکمیلی ۳۲٫۷درصد است. میانگین جهانی این اعداد بهترتیب ۹۳٫۸درصد، ۸۴٫۶درصد، ۵۱٫۷درصد، و ۲۳٫۸درصد است. (ILO، 2018) این آمار نشاندهندهٔ آن است که میزان اشتغال غیررسمی افراد تحصیلکرده در ایران بیشتر از همتایان بینالمللیشان است، در حالی که اشتغال غیررسمی افراد بدون تحصیلات رسمی کمتر از میانگین جهانی است.
میزان اشتغال غیررسمی در سراسر ایران نیز بسیار متفاوت است. دامنهٔ میزان اشتغال غیررسمی از ۳۸درصد (در سمنان) تا بیشتر از ۷۰درصد (در کهکیلویه، اردبیل، و همدان) متغیر است. نسبت اشتغال غیررسمی در میان استانهای نزدیک به مرز بیشتر است و استانهایی که نرخ فقر بیشتری دارند سهم بیشتری از اشتغال غیررسمی دارند (مانند سیستان و بلوچستان و کهکیلویه).
پیامدهای اشتغال غیررسمی
صاحبان مشاغل غیررسمی معمولاً بدون قرارداد رسمی، بیمهٔ اجتماعی، و حقوق بازنشستگیاند و عموماً در حوزههای خدمات، تولید، و بازرگانی فعالیت میکنند. مشاغل خُرد و سنتی، دستفروشان، مشاغل آزاد و فریلَنس، و مشاغل مرتبط با کشاورزی و صنعت از جمله مشاغل غیررسمیاند که بهدلیل نبود ثبت قانونی در آمار رسمی لحاظ نمیشوند.
بیشتر افرادی که در بخش غیرسمی اشتغال دارند از امکاناتی مثل حداقل مزد، استانداردهای محیط کار، مرخصی، بیمۀ درمان، مستمری بازنشستگی، و دیگر تسهیلات اشتغال رسمی محروماند. به عبارت دقیقتر میتوان گفت که اشتغال در بخش غیررسمی برای افراد پیامدهای گوناگونی از جمله آسیبهای روانی ناشی از درآمد ناچیز و نداشتن امنیت شغلی و همچنین آسیبهای جسمی بهعلت شرایط کاری غیراستاندارد و ساعت کار طولانی به دنبال دارد.
البته اشتغال غیررسمی علاوه بر پیامدهای فردی پیامدهای کلان اقتصادی نیز بهدنبال دارد.عمده منابع تأمین اجتماعی در ایران بر دریافت حق بیمه استوار است و اشتغال در بخش غیررسمی از شمار بیمهپردازان میکاهد. بنابراین اشتغال غیررسمی موجب از دست رفتن منابع درآمدی سازمان تأمین اجتماعی میشود، موضوعی که بر ورشکستگی صندوقهای بازنشستگی نیز اثرگذار است، اما کمتر به آن پرداخته میشود.
در مجموع، اقتصاد غیررسمی بخشی بزرگ و پیچیده از اقتصاد جهان و ایران را تشکیل میدهد. بخش غیررسمی در ایران به دلایل متفاوت از جمله تحریمها، میزان زیاد بیکاری، و دسترسی محدود به منابع مالی رشد کرده و پیامدهای مهمی بر توسعهٔ اقتصادی و اجتماعی داشته است. اشتغال غیررسمی پیامدهای اقتصادی و اجتماعی گستردهای دارد که به تضعیف رشد پایدار، افزایش نااطمینانی، و گسترش نابرابری منجر میشود. از نظر اقتصادی، فرار مالیاتی و ثبت نشدن فعالیتها باعث کاهش درآمدهای دولت و محدود شدن تأمین خدمات عمومی و توسعهٔ زیرساختها میشود. همچنین، از نظر اجتماعی، اشتغال غیررسمی اغلب به محرومیت از حقوق و مزایای قانونی مانند بیمه و بازنشستگی، افزایش استثمار نیروی کار، بازتولید نابرابری برای گروههای حساس مانند زنان، جوانان، و مهاجران، و تضعیف امنیت اقتصادی خانوارها منتهی میشود. افزون بر این، در سطح فرهنگی و محلی، بهعلت نبود استاندارد و آموزش رسمی، مهارتافزایی و ارتقای سرمایهٔ انسانی را محدود میکند و بهرهوری اقتصاد ملی را کاهش میدهد.