تهیه و تنظیم از ب. دیدار
سه شنبه ۲۹ مهر ۱۴۰۴
مقتدی صدر، رهبر شیعیان عراق، ماه گذشته در بیانیهای اعلام کرد که جنبش او انتخابات نوامبر را تحریم خواهد کرد و تلویحاً گفت که میخواهد «چهرهها را تغییر دهد و عراق را نجات دهد»- که ظاهراً آخرین بازی او از زمان خروج بلوکش از پارلمان در ژوئن ۲۰۲۲ است.
او همچنین رقیبان سیاسیاش در «چارچوب هماهنگی شیعه» (SCF) را هدف قرار داد که ائتلافی از حزبهای مورد حمایت ایران است که پس از خروج صدر، بزرگترین بلوک شیعه در پارلمان شد. او آنها را به حملههای موشکی به متحدانش متهم کرد.
در بیانیهٔ صدر از درخواست چیزی کمتر از اصلاحات کامل سیستم صحبت نشده بود، اما اشارهای به این نکرد که صدریها در واقع برای تلاش برای ورود مجدد به رقابت انتخاباتی مذاکرات خصوصی و پشت پردهای با حکومت داشتهاند که در نهایت شکست خورد.
تلاش برای بازگشت
کنارهگیری صدر را نمیتوان تحریم کامل سیاست تلقی کرد، بلکه به تعویق انداختن هدف نهایی او برای تشکیل دولت با شرایط خودش است.
به نظر میرسد او بازی طولانیمدتی را در پیش گرفته است. منتظر است که دولت تحت حاکمیت رقیبانش سقوط کند، در حالی که صدریها را بهعنوان سازمانیافتهترین و غیروابستهترین قدرت آمادهٔ ورود به صحنه معرفی میکند.
به گفتهٔ یک منبع نزدیک به صدر، که نخواست نامش فاش شود، رهبر با فشار صدریهای کلیدی که میخواستند در انتخابات شرکت کنند موافقت کرده بود و میگفت که این کار از مقامات باقیماندهٔ صدری که در نهادهای دولتی زیر فشارند محافظت میکند.
صدر با وجود اکراه اولیه در نهایت موافقت کرد: صدریها بهطور موقت تحریم سه ساله را به حالت تعلیق درآورند، با این شرط که صدریها در صورت تمایل بتوانند دوباره انصراف دهند.
اما آنها به تمدید دورهٔ ثبتنام رسمی که سپری شده بود نیاز داشتند. این منبع گفت صدر با باز کردن کانالهایی با نخستوزیر محمد شیاع السودانی، که شورای عالی انتخابات، بزرگترین فراکسیون پارلمانی، منصوب کرده بود، برای درخواست تمدید مهلت موافقت کرد.
شورای عالی انتخابات با اکراه از بازگشت صدریها و رقابت با اعضای آن، بهویژه گروههای کوچکتری که امسال بهتنهایی در انتخابات شرکت میکنند، خودداری کرد. اما سیاستمداران صدر به مذاکره برای تمدید مهلت ادامه دادند تا اینکه صدر در ماه ژوئیه با انتشار یادداشتی دستنویس با هشتگ Boycotters# مذاکرهکنندگانش را تضعیف کرد و به مذاکرات پایان داد.
۲۰۲۲ – «اکثریت ملی» شکست خورد
صدر در سال ۲۰۲۲، پس از آنکه طرحش برای تشکیل دولت «اکثریت ملی» در مواجهه با توافقنامهٔ تقسیم قدرت عراق (محاصصه) که از سال ۲۰۰۶ برقرار است شکست خورد، روند سیاسی را تحریم کرد.
محاصصه مناصب کابینه و منابع دولتی را بر اساس خطوط قومی-فرقهیی توزیع میکند، بهطوری که همهٔ حزبهای حاضر در پارلمان دولت را تشکیل میدهند و متناسب با نمایندگیشان پُستهای اجرایی میگیرند.
طرفداران محاصصه میگویند که این شیوه از بازگشت دیکتاتوری مانند صدام حسین جلوگیری میکند، در حالی که منتقدان میگویند این امر پاسخگویی را از بین میبرد و دلیل اصلی شکست دولت است.
در مقابل، دولت «اکثریت ملی» را بلوکهایی تشکیل میدهند که اکثریت پارلمانی بیش از ۵۰درصد را به دست میآورند و بقیهٔ بلوکها را مجبور میکنند بدون هیچ مناصب اجرایی به اپوزیسیون بپیوندند. صدریها ماهها قبل از انتخابات اکتبر ۲۰۲۱ زمینههای تشکیل یک ائتلاف پارلمانی را فراهم میکردند.
این ارتباط در ماه آوریل با اولین تماس تلفنی بین صدر و محمد الحلبوسی، یکی از رهبران اصلی سنی، آغاز شد. در ماه ژوئن یک هیئت عالیرتبهٔ صدری سفری بیسابقه به اربیل کرد تا با حزب دموکرات کردستان (KDP) به رهبری بارزانی برای مذاکرات مشابه ملاقات کند.
یک منبع صدری که از مذاکرات با الحلبوسی و حزب دموکرات کردستان مطلع بود توضیح داد: «توافق ساده بود: هر حزب منطقهٔ خودش را بدون دخالت دیگران اداره میکرد، ما بدون حزبهای دیگر که آزاد بودند اپوزیسیون تشکیل دهند دولت تشکیل میدادیم.»
صدریستها با کسب ۷۳ کرسی از ۳۲۹ کرسی در انتخابات ائتلافی با حزب دموکرات کردستان (۳۱ کرسی)، جنبش تقدم الحلبوسی (۳۷ کرسی)، رهبر سنی خمیس الخنجر، و نمایندگان مستقل تشکیل دادند تا ائتلافی با ۱۷۵ کرسی به نام انقاذ وطن (نجات میهن) تشکیل دهند.
اما برهم صالح، رئیسجمهور وقت، از دادگاه عالی فدرال درخواست تفسیری کرد که به طرح انقاذ وطن پایان داد.
دادگاه برای انتخاب رئیسجمهور جدید، که سپس نخستوزیر بعدی را معرفی میکرد، حد نصاب دوسوم آرا را الزامی کرد و آستانهٔ تشکیل دولت را از ۱۶۵ به ۲۲۰ نمایندهٔ مجلس افزایش داد و به شورای عالی سیاسی اجازه داد که یک «یکسوم مانع» تشکیل دهد.
نفوذ بدون حضور در دولت
صدرگرایان از سال ۲۰۰۶ با داشتن بین ۳۰ تا ۷۰ کرسی با نامهایی مثل بلوک احرار، اتحاد سائرون، و در سال ۲۰۲۱ بلوک صدر، در همهٔ دولتهای عراق حضور داشتهاند.
نفوذ آنها با ۷۳ کرسیای که در انتخابات ۲۰۲۱ به دست آوردند به اوج رسید. این کرسیها پس از خروج این بلوک از پارلمان در ژوئن ۲۰۲۲ به نفرهای دوم حوزههای انتخابی آنها که بیشتر از شورای عالی سیاسی بودند اختصاص یافت.
شورای عالی سیاسی با داشتن اکثریت پارلمانی السودانی را در ماه ژوئیه بهعنوان نخستوزیر معرفی کرد. صدر که از تشکیل دولت زیر کنترل رقبایش خشمگین بود تصمیم گرفت از قدرت خیابانی برای مطالبهٔ انحلال پارلمان و برگزاری انتخابات جدید استفاده کند.
پیروان او از ایستهای بازرسی بیرونی منطقهٔ سبز بغداد که بهشدت محافظت میشود و مقرهای دولت و پارلمان و سفارتخانههای خارجی را در خود جای داده است عبور کردند و در ابتدا تحصن مسالمتآمیزی را در پارلمان آغاز کردند.
با این حال، با حرکت معترضان بهسمت مقر نیروهای بسیج مردمی (PMF)، که زیر حمایت دولت و متشکل از گروههای مسلح عمدتاً طرفدار ایران است و بسیاری از آنها هستهٔ اصلی شورای عالی سیاسی (SCF) را تشکیل میدهند، تحصن تشدید شد.
درگیریهای مسلحانه پس از آن فقط زمانی پایان یافت که صدر در یک سخنرانی تلویزیونی به هوادارانش دستور داد برای جلوگیری از خونریزی بیشتر عقبنشینی کنند.
پارلمان به رهبری SCF عبداللطیف رشید را بهعنوان رئیسجمهور جدید عراق انتخاب کرد که از اتحادیهٔ میهنی کردستان (PUK)، رقیب اصلی سیاسی حزب دموکرات کردستان، متحد صدر، است. السودانی مأمور تشکیل کابینه شد و بهسرعت از پارلمان رأی اعتماد گرفت.
فهرست فزایندهٔ مشکلات شورای عالی امنیت ملی
شورای عالی امنیت ملی با برکنار کردن مقامات کلیدی صدر، از جمله رئیس بانک مرکزی و استانداران عماره و نجف، و پیگیری انتقامجویی از متحدان صدر، حتی ظاهراً از طریق قوهٔ قضایی عراق که کارشناسان آن را به سیاسیکاری متهم کردهاند، قدرتش را تثبیت کرد.
در حالی که انقاذ وطن برای تشکیل دولت تلاش میکرد، دادگاه فدرال قانون نفت و گاز سال ۲۰۰۷ دولت منطقهیی کردستان و تمام قراردادهای انرژی امضاشدهٔ جزو آن قانون را لغو کرد. این شکایت از زمان ثبت در وزارت نفت در سال ۲۰۱۹ متوقف شده بود.
در نوامبر ۲۰۲۳، دادگاه فدرال محمد الحلبوسی را از پارلمان اخراج کرد و پس از انتخاب مجدد او از طرف ائتلاف سهجانبه در ژانویه ۲۰۲۲ به ریاست او پایان داد.
با این حال، دیگر جنبههای حکومت آن موفقیتآمیز نبوده است و بحران اقتصادی داخلی در راه است و فشارهای خارجی در حال افزایش است.
دولت عراق با لایحهٔ هزینههای داخلی گزاف روبهروست، بهطوری که حقوق کارمندان دولت، رفاه اجتماعی، و مستمریها در نیمهٔ اول سال ۲۰۲۵ به ۴۴٫۹تریلیون دینار عراقی بالغ میشود که ۹۹٫۲درصد از کل درآمدهای نفتی- منبع اصلی درآمد عراق- در همین دوره است.
در عرصهٔ خارجی، دولت با تهدیدها و ادعاهای اسرائیل مبنی بر میزبانی از شبهنظامیان ایرانی و همچنین موجی از تحریمهای آمریکا علیه بانکها و افراد خصوصی عراقی روبهروست که آمریکا آنها را به حمایت از ایران متهم میکند.
پایان بازی صدر
در همین حال، صدر تلاش کرده است تا با تکیه بر عضویت در یکی از محترمترین خانوادههای شیعه حمایتش را در میان شیعیان عراق افزایش دهد. او همچنین در آوریل ۲۰۲۴ نام گروهش را به جریان شیعهٔ میهنپرست تغییر داد.
فشار او بر شورای عالی نیروهای مسلح عراق در حوزهٔ انتخابی مشترک شیعه باعث شده است که او در مورد مسائلی که شورای عالی نیروهای مسلح نمیتوانست بدون آسیب رساندن به اعتبار مذهبی او در مورد آنها اختلافنظر داشته باشد بسیج شود.
او همچنین به میدان تحریر بغداد و میدان حبوبی ناصریه حمله کرد، مکانهایی مهم در جنبش اعتراضی تشرین در سال ۲۰۱۹، که صدر به تلاش برای تصرف آنها و سپس رها کردنشان برای رویارویی با نیروهای امنیتی دولتی متهم شده بود.
در طول عاشورای ۲۰۲۵، صدر چادرهایی با غذا و نوشیدنی برای زائران در این دو میدان برپا کرد، کاری که هیچ جناح سیاسی دیگری، از ترس واکنش معترضان ضدّدولتی، جرئت نداشت بکند.
از نظر منطقهیی، او خودش را در موقعیتی قرار داده است که از درگیری اجتناب کند و وجههای متمایز از لفاظیهای تهدیدآمیز رقیبان SCF ایجاد کند.
او تغییر رژیم در سوریه را تأیید کرد و واکنش به جنگ غزه را به محکومیتها و بیانیهها محدود کرد و خودش را شریک آیندهدار و قابل پیشبینی در نظر قدرتهای غربی مانند آمریکا و بازیگران منطقهیی مانند عربستان سعودی، امارات متحدهٔ عربی، و قطر نشان داد.
اینکه آیا عراق بهدلیل تحریمهای آمریکا، حملههای اسرائیل، یا بحران اقتصادی دچار فلج خواهد شد یا خیر هنوز مشخص نیست.
اگر چنین شود، صدر و جریان شیعهٔ میهنپرست او ممکن است در موقعیت خوبی برای ورود به صحنه و پر کردن خلأ باشند.
منبع: الجزیره