شادی کودکان فلسطینی در اردوگاه آوارگان نصیرات در مرکز نوار غزه پس از اعلام آتشبس. عکس از ایاد بابا، خبرگزاری فرانسه، از طریق Getty
نوشتهٔ میشل کاتانزارو در نشریهٔ علمی نیچر
ترجمهٔ لیندا سارنگ – اندیشهٔ نو
شنبه ۱۹ مهر ۱۴۰۴
پس از اعلام آتشبس در مرحلهٔ اول طرح صلح بین اسرائیل و حماس، پژوهشگران دربارهٔ راهحلهای «از بالا به پایین» در بازسازی آیندهٔ نوار غزه هشدار میدهند.
پژوهشگرانی که تخصصشان در بازسازی پس از جنگ است به مجلهٔ نیچر گفتهاند که احیای نظام بهداشت و درمان عمومی، محیطزیست، آموزش عالی، و پژوهش در غزه موفق نخواهد بود، مگر اینکه کارشناسان فلسطینی در رأس آن باشند.
هشدار آنها در حالی مطرح میشود که تازه مرحلهٔ اول طرح آتشبس و صلح دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در کابینهٔ اسرائیل تصویب شده است.
بمباران هوایی و حملهٔ زمینی اسرائیل به نوار غزه پس از حملههای حماس در ۷ اکتبر ۲۰۲۳۳ به جنوب اسرائیل تا کنون بیش از ۶۷هزار کشتهٔ فلسطینی برجای گذاشته است. در حملههای حماس نیز ۱,۲۰۰ نفر کشته و ۲۵۱ نفر به گروگان گرفته شدند.
بر اساس طرح ترامپ، حماس باید خلعسلاح شود، گروگانهای باقیمانده را آزاد کند، و هیچ نقشی در حکومت آیندهٔ غزه نداشته باشد. همچنین، دولت اسرائیل باید عملیات نظامی را متوقف کند، نیروهایش را به مرز مورد توافق عقب ببرد، شماری از فلسطینیهایی را که در اسارتاند آزاد کند، اجازه دهد کمکهای بیشتری به غزه وارد شود، و به نهادهای سازمان ملل متحد اجازهٔ فعالیت در این منطقه بدهد. جزئیات دقیق نحوهٔ اجرای همهٔ اینها هنوز اعلام نشده است.
فرید القيد، محقق برنامهریزی شهری و رئیس سابق دانشگاه غزه، میگوید: «ما صبح [۱۷ مهر] با شنیدن خبری از خواب بیدار شدیم که مدتهای منتظرش بودیم. الآن در غزه همهجا جشن و سرور زیادی بهپاست.»
محققانی که مجلهٔ نیچر برای تهیهٔ این مقاله با آنها مصاحبه کرده است میگویند بسیار مهم است که جوامع فلسطینی خودشان بازسازی غزه را هدایت کنند و پیش ببرند. علت اینکه محققان اکنون این نگرانی را ابراز میکنند این است که در طرح ترامپ از سازمانهای فلسطینی در نقش رهبری بازسازی غزه هیچ اسمی برده نشده است.
از زمان آغاز حمههای اسرائیل، نیروهای اسرائیلی تقریباً همهٔ زیرساختهای غزه از جمله بیمارستانها و دیگر مراکز مراقبتهای بهداشتی و درمان و نیز تأسیسات آب و فاضلاب را بهطور کامل نابود کردهاند.
کمیتهٔ بررسی قحطی، که گروهی مستقل از کارشناسان است، پس از بررسیهایش به این نتیجه رسید که تا پایان ماه اوت [اوایل شهریور]، زمانی که محدودیتهای زیادی برای ارسال و تحویل کمکهای غذایی و دارویی به غزه وجود داشت، بیش از نیم میلیون نفر گرفتار قحطی بودند. بر اساس دادههای منتشر شده در نشریهٔ The Lancet در ۸ سپتامبر [۱۷ شهریور]، نزدیک به ۵۵,۰۰۰ کودک زیر پنج سال دچار سوءتغذیهٔ شدید بودند.
(Horino, M. et al. Lancet https://doi.org/10.1016/S0140-6736(25)01820-3 (2025))
بر اساس دادههایی که ادارهٔ مرکزی آمار فلسطین مستقر در رامالله در کرانهٔ باختری منتشر کرده است، بیش از ۲,۲۰۰ تن از کارکنان پزشکی و آموزشی در جنگ کشته شدهاند. به گفتهٔ آژانس علمی سازمان ملل متحد «یونسکو» مستقر در پاریس، تقریباً چهارپنجم پردیسهای آموزش عالی آسیب دیده یا ویران شده است و ۸۸,۰۰۰ دانشجوی این مؤسسات مجبور شدهاند تحصیل را رها کنند.
ساوو هِلِتا، محقق دانشگاه نلسون ماندلا در آفریقای جنوبی که در مورد آموزش عالی پس از درگیریها و کمکرسانی به دانشگاههای فلسطین مطالعه میکند، می گوید: «درک مقیاس عظیم این ویرانی مهم است.» هلتا تخمین میزند که هزینهٔ آسیبی که این جنگ به زیرساختهای آموزش عالی زده است دستکم ۲۲۲میلیون دلار است. او میگوید که بازسازی این مؤسسات تقریباً به پنج برابر این مبلغ، یعنی حدود یکمیلیارد دلار نیاز دارد، چون هزینهٔ آواربرداری و پاکسازی و برداشتن بمبهای منفجرنشده را نیز باید به آن اضافه کرد.
هلتا میگوید که اگر روندهای گذشته را راهنمای آینده بگیریم، باید گفت که «کشورهای حاشیهٔ خلیج فارس و ترکیه احتمالاً اهداکنندگان اصلی» برای بازسازی نوار غزه خواهند بود. او میافزاید که در سالهای گذشته، کمکی که به دانشگاهها میشد حداکثر ۲۰میلیون دلار در سال بود.
امانی المقدمه، رئیس روابط بینالملل دانشگاه اسلامی غزه و یکی از نویسندگان «تابآوری در زیر آوار»، گزارشی که نیازهای آموزش عالی در غزه را ارزیابی میکند، میگوید که اولویتهای این منطقه فراتر از بازسازی ساختمانها و تجهیزات است. تا زمانی که ساختمان بازسازی نشده است، روند بازسازی باید شامل برقراری آموزش برخط (آنلاین) نیز باشد، باید به سلامت روان دانشآموزان و دانشجویان و کارکنان آموزشی توجه کرد، و از طریق برگزاری همایشها، بازدیدها، و بورسها، ارتباط محققان فلسطینی را با جهان برقرار کرد. از آنجا که مؤسسات آموزش عالی در غزه بیشتر درآمدشان از شهریه است، المقدمه خواستار کمک مالی برای تأمین شهریهٔ دانشجویان و زنده نگه داشتن دانشگاههاست.
بگذارید فلسطینیها رهبری کنند
المقدمه، که در حال حاضر در دانشگاه ادینبورگ بریتانیا مستقر است، میگوید که در پروژههای بازسازی غزه نهادهای علمی غزه باید نقش اصلی داشته باشند. او میافزاید: «این دانشگاهیان دانش محلی بینظیر و درک عمیقی از سرزمین خودشان دارند.»
نائومی رینتول-هاینز، دانشمند خاکشناسی در دانشگاه کانتربری کریست چرچ در بریتانیا، که در حال مطالعهٔ اثرات زیستمحیطی جنگ بر غزه است، میافزاید: «تصمیمهایی که در مورد آیندهٔ این منطقه گرفته میشود باید با نظر گستردهٔ جوامع مورد بازسازی باشد.»
بر اساس طرح ترامپ، کمیتهای «تکنوکراتیک» متشکل از کارشناسان فلسطینی و بینالمللی در رشتههای گوناگون برای ادارهٔ خدمات عمومی/دولتی منصوب خواهد شد. این کمیته زیر نظارت یک نهاد بینالمللی از تصمیمگیرندگان، احتمالاً در سطح سران دولتها و نامش «هیئت صلح» خواهد بود. ریاست این هیئت را خودِ ترامپ بر عهده خواهد داشت و تونی بلر، نخستوزیر پیشین بریتانیا نیز عضو آن خواهد بود.
سلطان برکات، محقق سیاستگذاری عمومی در دانشگاه حمد بن خلیفه در قطر، میگوید اگر معلوم شود که کار این کمیته صرفاً «مدیریت مشاغل» است، بسیاری از دانشگاهیان برجسته و خوشنام در این کمیته نخواهند بود.
برکات، که یکی از نویسندگان گزارشی با عنوان «غزه: رهبری و بازسازی از روز بعد» است که سال گذشته منتشر شد، میگوید: «پرسشهای زیادی در مورد این کمیته وجود خواهد داشت.»
شبح عراق
المقدمه میگوید امیدوار است که دانشمندان غزه نیز بتوانند در این کمیته گنجانده شوند. بیل ویلیامسون، که در دانشگاه دورهام بریتانیا مستقر است و «آموزش عالی فلسطین» را مطالعه میکند، میگوید اجازه دادن به محققان فلسطینی برای تصمیمگیری در مورد آیندهٔ خودشان فقط بهخاطر رعایت عدالت نیست. او میگوید طرح ترامپ «اگر فرصتهایی برای فلسطینیها فراهم نکند که نقش عمدهای در تعیین آیندهٔ خودشان بهعنوان یک ملت مستقل ایفا کنند، موفق نخواهد بود.» سانسوم میلتون، محقق مرکز مطالعات درگیریها و انساندوستانه در دوحه، هشدار میدهد که اگر به مسائل بنیادی سیاسی پرداخته نشود، «روز بعد از این درگیری ممکن است روز پیش از درگیری بعدی شود.»
میلتون، که طرحهای بازسازی پس از درگیریهای پیشین در غزه و کشورهای دیگر را بررسی کرده است، میگوید همهٔ آنهایی که اکنون دارند برای آیندهٔ غزه برنامهریزی میکنند، باید اشتباههایی را که پس از حمله به عراق به رهبری آمریکا در سال ۲۰۰۳ صورت گرفت مطالعه کنند. او میگوید در بازسازی عراق «شمار عظیمی در مقامهای مدیریت بودند»، در حالی که بسیاری از استادان محلی اصلاً دخالتی نداشتند و به کار گرفته نشدند.
تحقیق در میان بمبها
آلیسون فیپس، محقق زبان در دانشگاه گلاسکو بریتانیا، که با محققان غزه کار میکند و در پایان سال گذشته [۲۰۲۴] یک همایش بینالمللی در گلاسکو در مورد بازسازی آموزش عالی در غزه برگزار کرد، میگوید حتی در بحبوحهٔ نابودی، دانشگاهیان توانستهاند به برخی از فعالیتهای پژوهشی ادامه دهند.
منار الحوبی، دانشجوی دکتری آلیسون فیپس که در غزه مستقر است، به مجلهٔ نیچر گفت که چگونه با وجود اینکه بیش از ده بار آواره شده است، توانسته است به کارش ادامه دهد. او میگوید: «شوهرم تصمیم گرفت تلفنش را در اختیار من بگذارد: آن را داخل جعبهای گذاشت و با استفاده از تیرهای چوبی چادر ما آن را بالا برد تا بالاخره توانستیم سیگنالی دریافت کنیم. اکنون میتوانم با سرپرستم [در گلاسکو] در تماس باشم.»
القید میگوید: «آنچه ما در طول جنگ بر سر ما آمد بیسابقه بود. حتی در بدترین کابوسهایم هرگز به ذهنم خطور نمیکرد که چنین واقعیتی را تجربه کنم و فرزندانم چنین رنجی را تحمل کنند. اکنون میتوانیم برای بازسازی تلاش کنیم، زخمهایمان را التیام بخشیم، و با مثبتنگری به آینده نگاه کنیم.»