الف. هوشیار* – اندیشهٔ نو
یکشنبه ۲۶ مرداد ۱۴۰۴
جمهوری اسلامی ادعا میکند که اقدامات سازمان انرژی اتمی برای افزایش غنیسازی اورانیوم، آن هم تا حد شصت درصد، قانونی و در چارچوب مصوبهٔ ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل متحد و نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی بوده است. برای مثال، محمد اسلامی، معاون رئیسجمهور و رئیس سازمان انرژی اتمی، در حاشیهٔ جلسه هیئت دولت گفت: «ادعای اینکه جمهوری اسلامی ایران به تکالیف خود در چارچوب پادمان عمل نکرده دروغی بزرگ است و هیچ مستندی در این زمینه وجود ندارد. حتی یک مورد گزارش از بازرسان آژانس که نشاندهندهٔ مخالفت یا مانعتراشی ایران در اجرای وظایفشان باشد یافت نمیشود.»
در این ادعاها دو نکته یا دو سؤال وجود دارد: اول اینکه آیا آژانس بینالمللی انرژی اتمی برای گزارشهای راستیآزمایی به حکام آژانس اساساً به مستندی نیاز دارد یا نه؟ و دوم اینکه آیا سازمان انرژی اتمی ایران «به تکالیف خود» عمل کرده است یا نه؟ پاسخ به این دو پرسش بدین قرار است:
پرسش اول اینکه آیا وقتی آژانس بینالمللی انرژی اتمی میگوید اطمینانی از غیرنظامی بودن فعالیت هستهای یک کشور ندارد، باید برای آن مدرک و سندی ارائه دهد؟
پاسخ به این پرسش به سازوکار گزارشدهی و اثبات ادعاهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) مربوط میشود. پاسخ را بر اساس اساسنامهٔ این آژانس و شیوهنامهٔ عملی آن میتوان چنین خلاصه کرد:
۱. وظیفهٔ آژانس در گزارشدهی
- آژانس موظف نیست برای بیان «نبود اطمینان» مدرک مستقیم ارائه دهد، زیرا این گزاره نتیجهگیری مبتنی بر کمبود یا نبود شواهد و مدارک است، نه ادعایی که لازم به اثبات باشد.
مثال: اگر بازرسان آژانس به تأسیسات هستهای یک کشور دسترسی نداشته باشند یا دادههای ناقص دریافت کنند، در گزارش خود مینویسند: «آژانس نمیتواند تأیید کند که همهٔ فعالیتهای هستهای صلحآمیز است.» این جمله خودِ گزارش نهایی است و نیازی به ارائهٔ سند جداگانه ندارد.
۲. پشتوانهٔ قانونی
- مادهٔ ۱۲ اساسنامهٔ آژانس:
آژانس میتواند برای رفع ابهامها درخواست دسترسی به تأسیسات یا اطلاعات کند. اگر کشور همکاری نکند، آژانس در گزارش خود «همکاری نکردن» یا «امکان تأیید نیست» را اعلام میکند.
- در این حالت، گزارش آژانس بهخودیخود سند رسمی محسوب میشود و نیاز به ارائهٔ مدرک اضافی نیست.
۳. واکنش جامعهٔ بینالمللی
- گزارشهای آژانس مبنی بر «نبود اطمینان» معمولاً به شورای حکام آژانس و سپس به شورای امنیت سازمان ملل متحد داده میشود.
- در این مرحله، کشور مورد نظر فرصت دفاع و ارائه مدارک برای رفع ابهامها دارد.
مثال: پروندهٔ هستهای ایران (۲۰۰۳ تا اکنون) نشان میدهد که گزارشهای آژانس دربارهٔ شفاف نبودن منجر به اعمال تحریمها یا انجام مذاکرات شده است.
۴. تفاوت با ادعای تخلف
- اگر آژانس شواهد قطعی از فعالیت غیرصلحآمیز (مثل غنیسازی اورانیوم بهمیزان ۹۰درصد) داشته باشد، مستندات فنی (تصویرهای ماهوارهای، نمونهبرداری محیطی، دادههای دورسنجی) را در گزارشش ضمیمه میکند.
- اما اعلام «نبود اطمینان» ناشی از دسترسی نداشتن به دادههاست، نه اثبات نقض تعهدهای کشور مورد بررسی.
نتیجهگیری
- آژانس برای اینکه اعلام کند در بررسی فعالیت اتمی یک کشور «امکان تأیید غیرنظامی بودن نیست» نیاز به ارائهٔ مدرک جداگانه ندارد.
- چنین گزارهای هشداری رسمی به جامعهٔ بینالمللی است که کشور مورد نظر شفافیت لازم را نداشته و ممکن است به تعهدهایش (پیمان NPT یا پادمانهای آژانس) عمل نکرده باشد.
- مسئولیت اثبات به عهدهٔ کشور مورد اتهام است که با همکاری کامل با آژانس، ابهامها را برطرف کند.
پرسش دوم اینکه آیا کشوری که زیر نظر آژانس بینالمللی انرژی اتمی فعالیت هستهای دارد حق دارد به کشوری در آستانهٔ دستیابی به بمب هستهای تبدیل شود؟
پاسخ به این پرسش نیازمند بررسی حقوق بینالملل، معاهدههای هستهای، و صلاحیتهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) است. نتیجهگیری را میتوان در چند محور کلیدی خلاصه کرد:
۱. ممنوعیت صریح در حقوق بینالملل
مطابق پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) که ۱۹۱ کشور آن را پذیرفتهاند، کشورهای غیردارندهٔ سلاح هستهای (مادهٔ II) مطلقاً حق دستیابی به سلاح هستهای ندارند.
- هرگونه اقدام برای ساختن یا کسب توانمندی ساختن بمب هستهای نقض مستقیم انپیتی (NPT) محسوب میشود.
- اساسنامهٔ آژانس (مادهٔ XII): کشورها موظفاند فعالیتهای هستهایشان را منحصراً صلحآمیز نگه دارند و زیر نظارت آژانس قرار دهند.
۲. نقش آژانس: نظارت ≠ مجوز
وظیفهٔ آژانس تأیید پایبندی کشورها به تعهدهای منع اشاعه است، نه صدور مجوز برای مراحل پیشرفتهٔ هستهای. اگر کشوری غیرقانونی به آستانهٔ توانمندی ساختن بمب نزدیک شود:
- آژانس تخلف را گزارش میکند (مثلاً در پروندهٔ ایران یا کره شمالی).
- شورای حکام آژانس میتواند موضوع را به شورای امنیت سازمان ملل متحد ارجاع دهد.
مثال: گزارشهای آژانس دربارهٔ غنیسازی ۶۰درصد و ۹۰درصد اورانیوم در ایران بهعنوان نشانههای حرکت بهسمت قابلیت ساختن بمب اتمی تفسیر و منجر به اعمال تحریمها شد.
۳. هیچ «حق قانونی» برای دستیابی به سلاح هستهای وجود ندارد
- حقوق بینالملل به هیچ کشوری اجازه نمیدهد «زیر نظارت» آژانس بهسمت تولید سلاح هستهای حرکت کند.
- حتی کشورهای دارای فناوری پیشرفتهٔ هستهای صلحآمیز (مثل ژاپن یا آلمان) موظفاند از خط قرمز غنیسازی بیشتر از ۲۰درصد یا تولید پلوتونیوم نظامی پرهیز کنند.
- هرگونه انحراف بهسمت قابلیتهای نظامی تخلف قطعی از انپیتی است.
۴. پیامدهای نقض تعهدها
| اقدام کشور | واکنش آژانس و جامعهٔ بینالمللی |
| شفاف نبودن در فعالیتها | تعلیق همکاری، گزارش به شورای حکام |
| انباشت اورانیوم غنیشدهٔ نظامی | ارجاع به شورای امنیت (قطعنامههای تحریم) |
| خروج از انپیتی (مثل کرهٔ شمالی) | تحریمهای همهجانبه و انزوای بینالمللی |
فعالیت موشکی و نقض قطعنامه ۲۲۳۱
در مورد توسعهٔ توان موشکی نیز اگر از خاطر نبرده باشیم، درست در همان زمان پذیرش برجام، سپاه پاسداران و جریان نمایندگیکنندهاش در حکومت حاضر به پذیرش کنترل موشکی در قطعنامه نبود و اجرای بندهایی از قطعنامهٔ شورای امنیت در مورد توقف کار پژوهشی و تولید موشکهای داری قابلیت حمل کلاهک هستهای را نپذیرفت. این موضوع امر شناختهشدهای بود و مورد اعتراض افراطیهای مخالف برجام نیز قرار گرفت.
برای نمونه، مشرق نیوز ۳۱ شهریور ۱۹۹۴ در اعتراض به برجام و قطعنامهٔ ۲۲۳۱ نوشت:
«۴- ممنوعیت هرگونه فعالیت مرتبط با موشکهای بالستیک با قابلیت حمل کلاهک هستهای. طبق گزارشهای قبلی شورای امنیت (S/2013/331 و S/2012/395) موشکهای شهاب ۱ و ۳، سجیل، و عاشورا با قابلیت حمل کلاهک هستهای شناخته میشوند.
طبق رژیم کنترل تکنولوژی موشکی (MTCR) هر موشک با بُرد بیش از ۳۰۰ کیلومتر و کلاهک بیش از ۵۰۰ کیلوگرم وزن، با قابلیت حمل کلاهک هستهای محسوب میشود.»
بدین ترتیب، حکومت از همان زمان ریسک اجرا نکردن بندهایی از قطعنامه را پذیرفت و سپاه در واقع از همان لحظه به نقض قطعنامهٔ شورای امنیت مبادرت ورزید. به همین دلیل، اینکه گفته شود فقط برخی از کشورهای ۱+۵ مثل آمریکا و اروپا به تعهدهایشان در مورد برجام عمل نکردهاند و جمهوری اسلامی همهٔ اقداماتش قانونی و مطابق مصوبات شورای امنیت سازمان ملل متحد بوده است ادعایی نادقیق و نادرست است.
واقعیت آن است که نظامیگرایان در هر دو سوی جبههٔ رویارویی از همان ابتدا با تنشزدایی مخالف بوده و تمام تلاششان را کردهاند که با دامن زدن به مسابقهٔ تسلیحاتی در منطقه، از گسترش اقتصاد نظامی و هستهای سود ببرند.
* این مطلب با کمک هوش مصنوعی تهیه شده است.