الف. هوشیار
چهارشنبه ۲۲ مرداد ۱۴۰۴
آنتونیو گرامشی: حکومت تلاش می کند با تسلط بر گفتمانها، حتی مخالفتها را نیز در جهت تثبیت خود هدایت کند.
◄چرا برخی حکومت ها خودشان نقش اپوزیسیون خودشان را بازی می کنند؟ چرا در حالی که به نیروهای سیاسی مخالف خود اجازهٔ کوچکترین فعالیتی نمی دهند، برنامه هایی را راه می اندازند که در آن، بحث های اپوزیسیون بدون پشتوانهٔ هر نوع فعالیت عملی مطرح می شود؟ آیا آنها بدین طریق، گفتمان انتقادی نیروهای اپوزیسیون را با برخی دستکاریها مال خود می کنند؟ هدف چیست؟ این شیوهٔ عمل موضوع شناخته شدهای در علوم سیاسی است و برای آن مفاهیم کار شده ای وجود دارد:
اپوزیسیون کنترلشده
«اپوزیسیون کنترلشده» (Controlled Opposition) یا «اپوزیسیون ساختگی» (Managed Opposition) به شرایطی اشاره دارد که حکومت یا حزب حاکم، بهصورت فعالانه گروهها یا گفتمانهایی را ایجاد یا مدیریت میکند که ظاهراً مخالف سیستم هستند، اما در واقع به تثبیت نظام کمک میکنند.
ویژگیهای این استراتژی:
۱. انحصار گفتمان مخالف:
● حکومت با سرکوب اپوزیسیون واقعی، فضای سیاسی را محدود میکند و سپس خودش گفتمانهای «مخالف» را طراحی میکند. این گفتمانها معمولاً انتقادهای سطحی یا بیخطر را مطرح میکنند، اما از چارچوب ایدئولوژیک یا سیاسی نظام خارج نمیشوند.
● مثال: ایجاد احزاب یا نهادهای ظاهراً مستقل که در انتخابات شرکت میکنند، اما در عمل تفاوت بنیادی با حاکمیت ندارند. چهره سازی شخصیتهای سیاسی یا رسانه ای که از رانت امنیتی برخوردارند. آنها اجازه دارند انتقادهای تندی را مطرح کنند که بقیه اجازه ندارند و به خاطر گفتنش در زندان هستند.
۲. کاهش جذابیت اپوزیسیون واقعی:
● با مصادرهی مفاهیم و شعارهای مخالفان (مثل استقلال، صلح، عدالت، آزادی، اصلاحات)، حکومت این ایده را ترویج میدهد که نیازی به تغییر رادیکال برای رسیدن به این اهداف نیست، چون «حتی خود نظام هم به انتقادها گوش میدهد».
● با این کار تلاش میشود اعتراضات مردم به جای تبدیل شدن به یک جنبش فراگیر، در چارچوبهای ازپیشتعیینشده هدایت و بی اثر شود.
۳. نمایش دموکراسی بدون محتوای واقعی:
● برنامههای تلویزیونی، مناظرههای ساختگی، یا نهادهای مشورتی که ظاهراً فضای انتقاد را باز میگذارند، اما در عمل هیچ تغییری در ساختار قدرت ایجاد نمیکنند. این پدیده گاهی «دموکراسی نمایشی» (Spectacle Democracy) نیز نامیده میشود.
۴. مفاهیم دیگری را نیز می توان مطرح کرد که به این موضوع مرتبط است:
● «جنبشهای کنترلشده»: برخی حکومتها حتی ممکن است اعتراضات یا جنبشهای مصنوعی ایجاد کنند تا اپوزیسیون واقعی را تحت کنترل بگیرند.
● «سرکوب نرم» (Soft Repression): استفاده از ابزارهای فرهنگی و رسانهای و از جمله «دیوپنداری» برای بیاثر کردن مخالفان، بدون نیاز یا همراه با سرکوب فیزیکی گسترده.
یکی از نظریه پردازانی که این مفاهیم را مورد بررسی قرار داده، آنتونیو گرامشی است. گرامشی در بحث «هژمونی» (Hegemony) خود می گوید: حکومت تلاش می کند با تسلط بر گفتمانها، حتی مخالفتها را نیز در جهت تثبیت خود هدایت کند.
این استراتژی به حکومت اجازه میدهد، همزمان هم انتقادها را مدیریت کند، هم مشروعیت نمایشی ایجاد کند، و هم انرژی اعتراضی مردم را تخلیه کند، آن هم بدون اینکه تغییری در وضعیت قدرت رخ دهد.
روشن است که نقش آفرینی در این مانورهای حکومتی، عملی علیه نیروهای ترقیخواه و به نفع حکومتهای استبدادی است.