تصویر تزیینی. نبرد اکوان دیو با رستم دیو، شاهنامه فردوسی
الف. هوشیار – اندیشهٔ نو
دوشنبه ۲۰ مرداد ۱۴۰۴
دیوپنداری سیاسی (political demonization) فرایندی است که در آن یک فرد، گروه، یا نهاد سیاسی بهطور سیستماتیک بهعنوان تهدیدی شرور، غیرانسانی، یا غیرقابلاعتماد تصویر میشود. این پدیده، که ریشه در سازوکارهای روانشناختی «دیگریسازی» دارد، اغلب با تحریف واقعیت، کلیگوییهای منفی، برچسبزنی، و شایعهپراکنی همراه است. در این فرایند، رقیبان سیاسی یا گروههای مخالف طوری توصیف میشوند که بار عاطفی بسیار منفی دارد و با منحطانگاری و گاهی نفی کامل ارزشهای اخلاقی آنها همراه است. دیوپنداری سیاسی یکی از خطرناکترین شکلهای خشونت نمادین در عرصهٔ عمومی است که توانایی تخریب چهرهٔ افراد، حزبها، سازمانها، و گروههای سیاسی است. پژوهشها نشان از آن دارد که بیاعتبارسازی سیاسی از طریق دیوپنداری جنبههای پیچیدهٔ روانشناختی، اجتماعی، و رسانهای دارد و مقابله با آن نیازمند راهبردهای چندجانبه شامل شفافسازی اطلاعاتی، تقویت سرمایهٔ اجتماعی، آموزش سواد رسانهای، و ترویج گفتوگوهای انتقادی است. هدف این مقاله این است که با روش توصیفی-تحلیلی و با اتکا به منابع معتبر، راهکارهای مقابله با این پدیده بررسی شود.
ساختار و پیامدهای دیوپنداری
● دیوپنداری با ایجاد تضاد شدید میان «ما» و «آنها» شکل میگیرد: مخاطبان سرخورده نیروی سیاسی مقابل را از لحاظ عقلی و اخلاقی ناهنجار، خطرناک، یا بیاخلاق جلوه میدهند. (cogitatiopress.com)
● پیامدهای این عمل شامل افزایش قطببندی، کاهش تحمل اجتماعی، و تضعیف فضای مشارکت دموکراتیک است. (cogitatiopress.com, ICIP)
● بیاعتبارسازی سیاسی از طریق دیوپنداری با برخی مفاهیم مشابه مانند «تبلیغات منفی»، «تخریب شخصیت» یا «دیگریسازی» تفاوتهایی دارد:
- تبلیغات منفی (Negative Campaigning) بیشتر بر نقاط ضعف رقیب تمرکز دارد، در حالی که هدف بیاعتبارسازی غیراخلاقی جلوه دادن طرف مقابل است.
- تخریب شخصیت (Character Assassination) معمولاً در سطح فردی رخ می دهد، اما دیوپنداری میتواند حزبها، سازمانها، گروهها، و نهادها را نیز هدف قرار دهد.
- دیگریسازی (Othering) فرایندی کلیتر در ایجاد مرز بین «ما» و «آنها» است، در حالی که دیوپنداری شکل اغراقشده و خصمانهٔ دیگریسازی است.
● بر اساس مطالعات انجامشده، دیوپنداری سیاسی ممکن است در قالبهای مختلفی ظاهر شود:
- بیاعتبارسازی از طریق شایعهپراکنی.
- بیاعتبارسازی رسانهای: رسانهها با استفاده از شیوههایی مانند برجستهسازی گزینشی (Selective Emphasis)، حذف اطلاعات کلیدی (Omission)، استفاده از زبان احساسی (Emotive Language)، تصویرسازیهای گزینشی (Selective Imagery) تصویری مخدوش و منفی از یک فرد، حزب، سازمان، یا گروه سیاسی ارائه دهند.
- بیاعتبارسازی نمادین: در این نوع دیوپنداری از نمادها، استعارهها، و اسطورهها برای غیرانسانی جلوه دادن طرف مقابل استفاده میشود. در این نوع دیو پنداری از سازوکارهای روانشناختی عمیقتری استفاده میشود که اثرات ماندگارتری دارد.
استراتژیهای مقابله با دیوپنداری
۱. مقابلهٔ کلامی
● به سخنان نفرتآلود باید با روایتهای جایگزین، همدلی، و تصحیح اطلاعات اثرگذار پاسخ داد.
● راهبردهایی مانند پرسشگری نقادانه با اشاره به تضادهای روایت ادعاشده، ارائهٔ اطلاعات دربارهٔ حقایق، و هشدار دربارهٔ پیامدها، با استفاده از طنز یا لحن همدلانه، بسیار مؤثر است. (Counterspeech)
۲. روایتپردازی حقیقتمحور و ارائهٔ اطلاعات صادقانه و شفاف در برابر تبلیغاتی که مبتنی بر اغراق یا دروغ است میتواند اعتبار تلاش دیوپنداری را خدشهدار کند. (Counterpropaganda)
۳. «واکسیناسیون فکری»
● با پیشزمینهسازی ذهن مخاطب در مواجهه با پیامهای نفرتآمیز، مقاومت ذهنی ایجاد میشود. این نظریه مشابه با عملکرد واکسن در بدن است. (Inoculation Theory)
۴. اصلاح تصورات غلط با دیداریسازی دادهها
● ارائهٔ دادههای دقیق از دیدگاههای واقعی گروه مقابل، بهویژه از طریق نمودارها و نمایشهای دیداری، در کاهش تصورات افراطی و گرایش به خشونت مؤثر است. (Correcting Misperceptions at a Glance)
۵. ترغیب به همدلی و درک دیدگاههای دیگر
● تحریک مخاطب برای آشنایی و تفکر با دیدگاههای مخالف و استفاده از تجربیات شخصی مشابه باعث افزایش همدلی و کاهش خصومت میشود. (Perspective-taking to Reduce Affective Polarization on Social Media)
۶. کاهش قطببندی از طریق گفتوگو
● وجود نهادهای مدنی و رسانههای آلترناتیوی که بتوانند فضایی برای گفتوگوی سالم میان گروههای مختلف فراهم آورند برای خنثی کردن فعالیتهای دیوپندارانه و ایجاد همگرایی بین مخاطبان بسیار موثر است. توسعهٔ پرسشگری نقادانه و فرهنگ گفتوگوی انتقادی، اما محترمانه، میتواند فضای سیاسی را از تنش و تخریب متقابل بهسمت بحثهای سازنده سوق دهد. اصول این گفتمان شامل تمرکز بر ایدهها بهجای شخصیتها، احترام به طرف مقابل حتی در صورت اختلافنظر، پرهیز از کلیگویی و برچسبزنی، استناد به مدارک و شواهد معتبر است.
۷. تقویت سواد رسانهای و تفکر انتقادی
آموزش مهارتهای تحلیل پیامهای رسانهای از جمله شناسایی پیشفرضهای پنهان و بار عاطفی برنهاده در پیامها، تشخیص تحریفها و اغراقها، درک چگونگی ساخت معنا در رسانهها، و توانایی ردیابی منابع اطلاعاتی مورد استناد در پیامها میتواند کمکی جدی به مقابله با بیاعتبارسازیهای متکی بر دیوپنداری باشد.
نتیجهگیری
مقابلهٔ مؤثر با دیوپنداری سیاسی نیازمند استراتژیهای چندگانه است: پاسخگویی با استدلال و همدلی، روایتگری حقیقتمحور، گسترش سلامت رسانهای، و تقویت تواناییهای ذهنی مخاطبان. ترکیب مجموعهٔ خلاقانه از این ابزارها با کمک تجربههای موفق قبلی و گفتوگوی پرسشگرانهٔ متقابل میتواند به حفاظت از فضای سالم سیاسی و خنثی کردن پروژههای دیوپنداری بینجامد و شهروندان را در برابر اثرات بیاعتبارسازی سیاسی مصون کند.
تجربه در میهن ما نشان داده که بیاعتبارسازی سیاسی در دورههای گوناگون به شکلهای گوناگون ظاهر شده و آسیبهای جدی به فضای سیاسی کشور وارد کرده است. پروژههای بدنامسازی نهادهای حکومتی و نیروهای مدافع کلان سرمایهداران در مورد نیروهای سیاسی چپ و بهویژه حزب تودهٔ ایران نمونهای از این نوع فعالیتهای هدفمند است. به همین دلیل، ترویج فرهنگ سیاسی سالم و تقویت سازوکارهای دفاعی در برابر بیاعتبارسازی باید از جمله فعالیتهای همیشگی چپها باشد.
فهرست منابع:
1. Amnesty International. (2017). Amnesty International Report 2016/17: The State of the World’s Human Rights. Retrieved from: https://www.amnesty.org/en/latest/press-release/2017/02/amnesty-international-annual-report-201617
2. Benesch, S. (2014). Countering Dangerous Speech to Prevent Mass Violence. Washington, DC: Dangerous Speech Project. Retrieved from: https://dangerousspeech.org
3. Braddock, K., & Horgan, J. (2016). Towards a Guide for Constructing and Disseminating Counterspeech. Studies in Conflict & Terrorism, 39(11), 963–979.
4. Cogitatio Press. (2025). The Politics of Enemies: Polarization and Demonization in Democratic Societies. Politics and Governance, 13(2), 1–14. Retrieved from: https://www.cogitatiopress.com/politicsandgovernance/article/view/6663
5. Coman, A., et al. (2025). Visualizing Outgroup Distributions Reduces Political Demonization. arXiv preprint: https://arxiv.org/abs/2508.00233
6. Druckman, J. N., et al. (2024). A Review of Research on Strategies Higher Education Can Engage to Repair Democracy. SNF Agora Institute, Johns Hopkins University. Retrieved from: https://snfagora.jhu.edu/news/a-review-of-research-on-strategies-higher-education-can-engage-to-repair-democracy
7. Golec de Zavala, A., et al. (2025). Collective Narcissism and Political Demonization. Reddit Science AMA Summary. Retrieved from: https://www.reddit.com/r/science/comments/1g8fyff
8. Iyengar, S., & Krupenkin, M. (2018). The Strengthening of Partisan Affect. Political Psychology, 39(S1), 201–218.
9. Lupu, N., & McCarty, N. (2023). Polarization Harms Democracy and Society. International Catalan Institute for Peace. Retrieved from: https://www.icip.cat/perlapau/en/article/polarization-harms-democracy-and-society
10. Paluck, E. L., et al. (2024). Interventions Reducing Affective Polarization: A Large-Scale Experimental Review. Science, 384(6699), 435–442. https://www.science.org/doi/full/10.1126/science.adh4764
11. Wikipedia Contributors. (2025). Counterspeech. In Wikipedia. Retrieved from: https://en.wikipedia.org/wiki/Counterspeech
12. Wikipedia Contributors. (2025). Demonizing the Enemy. In Wikipedia. Retrieved from: https://en.wikipedia.org/wiki/Demonizing_the_enemy
13. Wojcieszak, M., et al. (2021). Perspective-Taking to Reduce Political Demonization. arXiv preprint: https://arxiv.org/abs/2110.05596