میراث مادر امینه اوجاک: مقاومت مادران شنبه

چهارشنبه ۱۵ مرداد ۱۴۰۴

امینه اوجاک، زنی که رنج شخصی‌اش را به جرقه‌ای برای شکل‌گیری جنبش «مادران شنبه» تبدیل کرد و الهام‌بخش مادران در سراسر ترکیه به‌ویژه مادران کُرد بود، در ۲۲ ژوئیه ۲۰۲۵ در ۸۹ سالگی در استانبول درگذشت. او غم ناپدید شدن پسرش را به سال‌ها مقاومت مدنی و دادخواهی تبدیل کرد و به نمادی اخلاقی برای خانواده‌هایی بدل شد که خواهان پاسخگویی و عدالت بودند.

از درد شخصی تا مقاومت جمعی

امینه، زادهٔ ۱۹۳۷ در درسیم، خود از بازماندگان خشونت ساختاری در سال‌های اول تأسیس دولت ترکیه بود. پسرش «حسین اوجاک» در مراسم ختم او گفت: «امینه اوجاک در قلب درد متولد شد.» امینه در دوره پاکسازی قومی و قتل‌عام متولد شد، جایی که «حتی در کودکی، مرگ او را احاطه کرده بود.» و به یاد می‌آورد که چگونه یک خانواده که در حال فرار به جنگل بود، قصد داشتند او و دوقلویش را بکشند تا شناسایی نشوند. «از آن روز به بعد، مرگ هرگز او را ترک نکرد.» (نقل‌قول‌ها از مراسم یادبود او، بیانت، ۲۰۲۵). دادخواهی امینه اما زمانی شروع شد که پسرش حسن اوجاک – آموزگار و فعال سیاسی – در ۲۱ مارس ۱۹۹۵ توسط پلیس بازداشت و پس از ۵۸ روز، پیکر شکنجه‌شده‌اش در جنگل‌های بیکوز استانبول پیدا شد. حسن اوجاک عضو یا هوادار حزب کمونیست مارکسیست-لنینیست ترکیه بود، حزبی که همراه بسیاری احزاب چپ و طرفدار حق تعیین سرنوشت کُردها در ترکیه ممنوع شده بود. هر چند در آن زمان دولتی غیرنظامی به رهبری سلیمان دمیرل از عضو حزب «راه راست» حزب محافظه‌کار دست‌راستی بر سر کار بود، نیروهای نظامی و امنیتی نقش کلیدی را در سرکوب‌ها داشتند. 

در ۲۷ ماه می ۱۹۹۵، امینه برای نخستین بار به میدان گالاتاسرای استانبول رفت و در کنار دو دخترش، با قاب عکس حسن روی زمین نشست. این لحظه آغازگر کنشی مدنی بود که به یکی از ماندگارترین نمادهای مقاومت مسالمت‌آمیز در تاریخ ترکیه تبدیل شد.

مادران شنبه؛ همبستگی زنانه‌ فراتر از مرزهای قومی

جنبش مادران شنبه با حضور مادرانی از پیش‌زمینه‌های مختلف، از جمله ترک و کُرد، شکل گرفت. در زمانی که دولت ترکیه با شدت تمام جنبش‌های کُردی را سرکوب می‌کرد، این مادران، با وجود تفاوت‌های ملی و قومی، در کنار یکدیگر ایستادند و خواستار پاسخگویی شدند.

امینه اوجاک در کنار مادرانی قرار گرفت که فرزندانشان در همان سیستم سرکوب‌گر ناپدید شده بودند. آن‌ها مرزهای زبانی، ملی و سیاسی را پشت سر گذاشتند و با زبانی مشترک – زبان مادران عزادار – به مطالبه‌گری برای عدالت پرداختند.

۱۷۰۰ ناپدیدشده: حقیقتی که نمی‌توان انکار کرد

بر اساس گزارش‌های رسمی منتشرشده توسط عفو بین‌الملل، در طول دهه ۱۹۹۰، بیش از ۱۷۰۰ نفر در ترکیه، عمدتاً از باکور (کُردستان ترکیه)، پس از بازداشت توسط نیروهای امنیتی ناپدید شدند. در بسیاری از این موارد، مقامات حاضر به ارائه اطلاعات درباره سرنوشت یا محل نگهداری این افراد نشدند و پیکرهای این افرادِ اغلب جوان و چپگرا هرگز به خانواده‌های‌شان برای خاکسپاری با احترام بازگردانده نشد، رویه‌ای که در حکومت‌های اشغالگر نامعمول نیست. خانواده‌های ناپدیدشدگان، به‌ویژه مادران، در برابر بی‌عملی مقامات و خشونت پلیس، ناگزیر به کنش‌های خیابانی شدند. این تجمعات البته با افزایش خشونت، دستگیری مادران و از جمله بازداشت و ضرب‌وشتم امینه اوجاک رو به رو شد.

زنی که سکوت را به فریاد بدل کرد

امینه اوجاک، در دهه‌های بعد، بارها بازداشت شد و مورد خشونت قرار گرفت – حتی در ۸۳ سالگی، در جریان هفتصدمین تجمع مادران شنبه در سال 2018، توسط پلیس در میدان گالاتاسرای دستگیر شد. اما هرگز عقب ننشست. او گفته بود:

«ما اینجا خواهیم نشست، تا زمانی که فرزندانمان را پیدا کنیم؛ تا زمانی که هیچ مادری ترک، کُرد، یا غیره – این درد را دوباره تجربه نکند.» سرکوب پلیس تجمع این گروه را که از سال 1995 ادامه داشت ممنوع کرد. هر چند در سال 2023 دادگاه قانون اساسی ترکیه رأی داد که این ممنوعیت ناقض حق آزادی تجمعات مسالمت‌آمیز است، اما همچنان مقامات با سرکوبگری و زور از آمدن مادران شنبه به گالاتسرای جلوگیری می‌کنند. دولت اردوغان هر نوع تلاش برای بازگشت به گالاتاسرای را با خشونت، دستگیری و سنگربندی میدان پاسخ می‌دهد.

جنبشی که همچنان زنده است

جنبش مادران شنبه با هدایت زنانی مانند امینه اوجاک، نه‌فقط خواست عدالت برای ناپدیدشدگان را زنده نگه داشت، بلکه به جامعه ترکیه آینه‌ای اخلاقی برای دادخواهی نشان داد. این جنبش نشان داد که دادخواهی تنها وظیفهٔ قربانیان نیست، بلکه مسئولیتی همگانی‌ست؛ و همبستگی میان مادران ترک و کُرد، الگویی برای فائق آمدن بر شکاف‌های سیاسی، ملی و قومی در کشوری زخم‌خورده از سرکوب و خشونت دولتی است.

از کانال تلگرامی بیدارزنی