دوشنبه ۲۳ تیر ۱۴۰۴
آیا وقت آن نیست که در برنامهٔ هستهیی تجدیدنظر شود؟
لیندا سارنگ – اندیشهٔ نو*: مکانیسم ماشه یا «سازوکار ماشه» سازوکاری در برجام است که در صورتی که جمهوری اسلامی ایران تعهدهای برجامیاش را نقض کند فعال میشود. در نتیجه، امکان بازگشت خودکار تحریمهای بینالمللی (تحریمهای سازمان ملل متحد) فراهم میشود. به همین دلیل، این سازوکار یکی از مهمترین ابزارهای فشار علیه جمهوری اسلامی ایران در برنامهٔ هستهیی محسوب میشود.
سازوکار ماشه یا Snapback Mechanism یکی از بندهای مهم و جنجالی توافق هستهیی (برجام) جمهوری اسلامی با قدرتهای جهانی است که بر اساس آن، در صورت نقض تعهدات برجامی از جانب ایران، امکان بازگرداندن همهٔ تحریمهای بینالمللی در سریعترین زمان ممکن وجود دارد. این بند در قطعنامهٔ ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل متحد که در پی برجام به تصویب رسید گنجانده شده است.
سازوکار ماشه به طرفهای توافق با جمهوری اسلامی (آمریکا، بریتانیا، فرانسه، آلمان، چین و روسیه – پنج عضو دائم شورای امنیت بهعلاوهٔ آلمان یا ۵+۱) اجازه میدهد که در صورتی که ایران به تعهدهای هستهییاش پایبند نباشد، موضوع را به شورای امنیت سازمان ملل ارجاع دهند. روند اجرای کار به این ترتیب است:
۱. شکایت یکی از اعضای توافق: یک کشور امضاکنندهٔ برجام اعلام میکند که جمهوری اسلامی ایران توافق را نقض کرده است.
۲. ارجاع به کمیسیون حل اختلاف: موضوع ابتدا در کمیسیون مشترک برجام بررسی میشود.
۳. فرصت سیروزه: اگر در سی روز اختلاف حل نشود، شاکی میتواند موضوع را به شورای امنیت سازمان ملل متحد ببرد.
۴. بازگشت خودکار تحریمها: اگر شورای امنیت ظرف آن سی روز رأی به ادامهٔ لغو تحریمها ندهد (که با وتوی اعضا میشود از آن جلوگیری کرد)، همهٔ تحریمهای بینالمللی قبل از برجام بیدرنگ دوباره برقرار میشود.
به همین دلیل، این سازوکار ابزار فشاری علیه ایران است.
در سال ۲۰۱۸، پس از روی کار آمدن دونالد ترامپ در آمریکا، دولت آمریکا یکجانبه از توافق برجام خارج شد. ترامپ این توافق را «بدترین توافق تاریخ آمریکا» خواند و ضمن نقض تعهدهای آمریکا، که یکی از امضاکنندگان برجام بود، همهٔ تحریمهای ثانویه (تحریمهای آمریکا) علیه ایران را که لغو شده بود دوباره به جریان انداخت. این اقدام با واکنش منفی دولتهای اروپایی، روسیه، و چین مواجه شد.
آمریکا با خروج رسمی از برجام از نظر حقوقی دیگر عضوی از این توافق نیست و در نتیجه نمیتواند از سازوکار ماشه برای بازگرداندن تحریمهای بینالمللی (شورای امنیت) استفاده کند. با وجود این، دولت ترامپ در سال ۲۰۲۰ با استناد به قطعنامهٔ ۲۲۳۱ تلاش کرد این سازوکار را فعال کند که با مخالفت جهانی (بهویژه مخالفت اروپا، چین، و روسیه) مواجه شد.
کشورهای اروپایی حاضر در برجام (فرانسه، آلمان، بریتانیا) اعلام کردهاند که به حفظ توافق پایبندند، اما در عمل به تعهدات اقتصادیشان عمل نکردهاند، بهویژه پس از خروج دولت ترامپ از برجام.
پس از خروج دولت آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸، اروپا وعده داد که سازوکار مالی مستقلی مانند اینستکس را برای تبادلات مالی-ارزی با ایران به کار اندازد، اما این ابزار نیز هیچگاه عملکرد مؤثری نداشت و عملاً بیفایده بود. در این روند اروپا عملاً تابع سیاستهای تحریمی آمریکا بوده است، بهخصوص در دولتهای ترامپ
در سالهای اخیر و بهویژه پس از تشدید تنشها بین اسرائیل و جمهوری اسلامی ایران، برخی از این کشورها بارها ایران را به فعالسازی سازوکار ماشه تهدید کردهاند.
سازوکار ماشه چه خطراتی برای ایران دارد؟
فعال شدن سازوکار ماشه به معنای بازگشت همهٔ تحریمهای سازمان ملل متحد است که در پی امضای برجام و تصویب قطعنامهٔ ۲۲۳۱ شورای امنیت آن سازمان لغو شده بود. پیامدهای احتمالی فعال شدن سازوکار ماشه شامل این موارد است:
- بازگشت تحریمهای تسلیحاتی و ممنوع شدن واردات و صادرات سلاح؛ توسل ایران به بازار سیاه و خریدهای گرانتر از معمول
- گرانی کالاهای وارداتی که بر گرانی عمومی کالاها اثر میگذارد و زندگی مردم را دشوارتر میکند
- محدودیت در فروش نفت که عمدهترین محصول صادراتی ایران است
- مسدود شدن داراییهای ایران در بانکهای جهان
- تشدید محدودیتهای مالی و بانکی بینالمللی علیه ایران؛ گسترش بازار سیاه معاملات
- توقف مبادلات دریایی، نفتی، و تجاری؛ گسترش «دور زدن تحریمها» و افزایش فعالیت کاسبان تحریم
- فشار سنگین بر بازار ارز و کاهش شدید ارزش ریال، گرانی کالاها در ایران و کمبود اقلامی ضروری مانند دارو و تجهیزات پزشکی
- افزایش انزوای سیاسی و دیپلماتیک جمهوری اسلامی ایران در سطح بینالمللی
- تضعیف دست ایران در مذاکرات آتی و منزوی شدن در مجامع جهانی
جمهوری اسلامی ایران ضمن ادامه دادن به برنامهٔ هستهیی و غنیسازی حتی تا ۶۰درصد، در حالی که فقط یک نیروگاه هستهیی دارد که تازه سوخت آن را هم روسیه تأمین میکند، تلاش کرده است از فعال شدن سازوکار ماشه جلوگیری کند.
اقدامهایی که جمهوری اسلامی برای جلوگیری از فعال شدن سازوکار ماشه میتواند بکند از جمله شامل این موارد است:
- ادامه دادن به همکاریهای فنی و نظارتی با آژانس بینالمللی انرژی اتمی؛ روشنسازی نقاط تاریک غنیسازی و دست برداشتن از پنهانکاری در برنامهٔ هستهیی
- آمادگی و حضور در مذاکره با کشورهای اروپایی و پذیرش میانجیگری کشورهایی مانند عمان و قطر
- ارائه گزارشهای فنی به آژانس برای اثبات پایبندی به تعهدهای برجامی
- استفاده از حمایت سیاسی روسیه و چین برای خنثیسازی فشارها در شورای امنیت
سازوکار ماشه یکی از جدیترین ابزارهای فشار در توافق برجام است که در صورت فعال شدن میتواند ایران را با تحریمهای گسترده، بحران اقتصادی وخیمتر، و تنشهای بینالمللی روبهرو کند.
سازوکار ماشه چه تاریخی ممکن است فعال شود؟
با توجه به بندهای قطعنامهٔ ۲۲۳۱، مدت زمان اعتبار اجرایی این سند تا اکتبر ۲۰۲۵ (مهر ۱۴۰۴) است. بر اساس اظهارات عباس عراقچی، در صورت آغاز مذاکرات جدید، فرصت بسیار محدود است، زیرا پس از پایان مدت اعتبار قطعنامه، بستر حقوقی برجام عملاً از بین میرود.
بر این اساس، در صورت ادامه روند کنونی و حاصل نشدن توافق، پاییز سال ۱۴۰۴ میتواند نقطهعطفی در بازگشت تحریمها از طریق فعالسازی سازوکار ماشه (اسنپبک) باشد.
چه میتوان کرد؟
کنار گذاشتن غنیسازی اورانیوم یکی از راههایی است که برای کاهش فشارها پیش پای جمهوری اسلامی گذاشته شده است. شاید باید از مردم ایران دربارهٔ ادامهٔ غنیسازی و کلاً برنامهٔ هستهیی نظرخواهی کرد.
کل برنامهٔ هستهیی ایران، شامل دو تأسیسات اساسی برای غنیسازی اورانیوم، آن هم در حالی که ایران فقط یک نیروگاه اتمی دارد و دیگر برنامههای هستهییاش مانند تولید ایزوتوپهای اتمی برای کاربردهای پزشکی و فعالیت رآکتور پژوهشی نیز برونداد مفیدی برای کمک به توسعهٔ کلان ایران نداشته است، مورد سؤال مردم ایران بوده است. آیا این هزینهٔ عظیم در بیست و اندی سال گذشته و دردسرهایی که برای کشور و ملت ایران به وجود آورده است ارزش مفیدی برای عامهٔ مردم ایران داشته است؟ آیا بهتر نبود این هزینهٔ عظیم، در کنار هزینههای سرسامآور توسعهٔ تسلیحات و تجهیزات نظامی و موشکی، خرج بهبود زیرساختهای اقتصادی و توسعه و رشد اقتصادی-اجتماعی ایران و بهبود رفاه مردم ایران میشد؟ بهعلاوه، آنچه این برنامه را برای مردم ایران گرانتر کرد و لطمهٔ زیادی به زندگی آنها زد شامل هزینهٔ دور زدن تحریمها، گرانی کالاها بهدلیل تحریمها، حیفومیل و غارت ثروت ملی در روند دور زدن تحریمها، و کاهش بودجههای اجتماعی بهسود بودجههای نظامی و هستهیی بود.
آیا وقت آن نیست که در برنامهٔ هستهیی تجدیدنظر شود؟
*با استفاده از مطالب توضیحی نشریات ایران