دوشنبه ۲۳ تیر ۱۴۰۴
نیمی از مشاغل ایران خدماتی است
بهگزارش اقتصاد آنلاین، یکشنبه ۲۲ تیر ۱۴۰۴، اقتصاد ایران در دو دههٔ اخیر تحولی عمیق داشته است. دادههای مرکز آمار ایران از سال ۱۳۸۴ تا ۱۴۰۲ نشان میدهد که ساختار اشتغال کشور دچار دگرگونیهای بنیادینی شده که بازتاب ناکارآمدی [و فساد و رانتخواری] در حکمرانی و تغییرات گسترده در الگوهای اقتصادی و زیستمحیطی است.
اُفت تاریخی بخش کشاورزی
اشتغال در بخش کشاورزی که روزگاری ستون فقرات اقتصاد ایران محسوب میشد امروزه با کاهشی چشمگیر مواجه شده است. سهم این بخش از کل اشتغال کشور از ۲۴٫۲درصد در سال ۱۳۸۴ به ۱۴٫۴درصد در سال ۱۴۰۲ رسید که نشاندهندهٔ اُفت ۴۰٫۵درصدی بود. این روند نزولی در مناطق روستایی، نسبت به مناطق پیرامونی شهری، بسیار برجستهتر بوده و کاهش ۲۵٫۵درصدی داشته است. در مقابل، افت اشتغال کشاورزی در بخش شهری ۱۱٫۱ درصد بوده است. تغییر الگوی توسعه، بحران جدّی آب، مهاجرت گستردهٔ روستاییان به شهرها، کاهش بهرهوری، و چالشهای زیستمحیطتی از عوامل اصلی این افولاند. [تأکیدها از اندیشهٔ نو است.]
تغییر کم در اشتغال صنعت
در مقابل کاهش اشتغال در بخش کشاورزی، اشتغال در بخش صنعت رشد ۱۰٫۹درصدی داشته است. جالب توجه اینکه این رشد در مناطق روستایی با شتاب بیشتری رخ داده است. سهم اشتغال صنعتی در روستاها از ۲۴٫۴درصد به ۲۹٫۹ درصد افزایش یافته که نشاندهندهٔ رشد ۲۲٫۵ درصدی است. این در حالی است که رشد صنعت در مناطق شهری فقط ۳٫۶ درصد بوده است. بهنظر میرسد سیاستهای توسعهٔ صنایع کوچک و کارگاههای محلی در این تغییر نقش داشته است.
سلطهٔ بیرقیب بخش خدمات
رشد بخش خدمات در مناطق روستایی با سرعت بیشتری رخ داده و افزایشی ۴۷٫۹درصدی را نشان میدهد. در مقابل، سهم خدمات در مناطق شهری تقریباً ثابت مانده و حتی کاهش جزئی داشته است. وضع نامناسب تولید، بحران آب و اُفت کشاورزی، ایجاد مشاغل خدماتی جدید در بخش فناوری اطلاعات نظیر حملونقل و گردشگری اینترنتی از دلایل اصلی این تحول محسوب میشود.
بحران آب و نابودی کشاورزی
تحلیل دادهها نشان میدهد که مناطق شهری و روستایی مسیرهای متفاوتی را در تحول اشتغال طی کردهاند. در شهرها، اگرچه رشد خدمات زیاد نیست، اما این بخش همچنان غالب است، در حالی که در روستاها اشتغال هم در صنعت و هم در خدمات رشد چشمگیری داشته است. این تفاوتها نشاندهندهٔ تغییر در سبک زندگی و اقتصاد روستایی است، جایی که کشاورزی بهتدریج جایش را به فعالیتهای متنوعتر اقتصادی داده است.
اگرچه ممکن است برخی کاهش سهم اشتغال در کشاورزی را ناشی از مکانیزه شدن کشاورزی و نیاز کمتر به نیروی کار بدانند، رشد منفی بخش کشاورزی در سالهای اخیر نشان میدهد که ناکارآمدی در مدیریت آب، ناتوانی در بهکارگیری روشهای نوین کشاورزی، قیمت پایین سوخت، و ایجاد مشاغل ناپایدار جدید نظیر تاکسیهای اینترنتی، توزیع نامطلوب امکانات در روستاها، و مهاجرت روستاییان از مهمترین دلایل این تحول محسوب میشود. این عوامل در تعامل با یکدیگر چهرهٔ بازار کار ایران را دگرگون کردهاند.
چشمانداز آیندهٔ بازار کار
این تحولات در حالی رخ داده است که اقتصاد ایران با چالشهای متعددی روبهرو است. تورّم زیاد، بیکاری بهویژه در میان جوانان، درآمدهای کم و ناکافی، بحران آب، و رشد منفی کشاورزی و وابستگی به درآمدهای نفتی از مهمترین این چالشها هستند. با این حال، فرصتهای زیادی نیز پیش روی اقتصاد ایران قرار دارد. گسترش بخش خدمات، استفاده از روشهای نوین کشاورزی و مدیریت آب، و امکان ایجاد مشاغل جدید در حوزهٔ فناوری اطلاعات از جملهٔ این فرصتها محسوب میشوند. با توجه به روندهای کنونی، آیندهٔ بازار کار ایران احتمالاً شاهد ادامهٔ سلطهٔ بخش خدمات خواهد بود و سهم آن ممکن است به ۶۰درصد برسد.
مشاغل ایران در گذار
تحولات هجده سالهٔ بازار کار ایران (۱۳۸۴ تا ۱۴۰۲) تصویری گویا از اقتصادی در حال گذار ارائه میدهد. کاهش سهم کشاورزی، رشد صنعت و خدمات، و تفاوتهای چشمگیر بین مناطق شهری و روستایی همگی نشاندهندهٔ تغییراتی عمیق در ساختار اقتصادی کشور است. مدیریت این تحولات نیازمند سیاستگذاریهای هوشمندانه در حوزههای گوناگون است. توسعهٔ مهارتهای نیروی کار، توجه به توسعهٔ منطقهیی، و حمایت از بخش کشاورزی از جملهٔ این راهکارها است. آیندهٔ اقتصاد ایران بسیار تحت تأثیر نحوهٔ مدیریت این گذار ساختاری خواهد بود.
