دكتر نورايمان قهارى، روانشناس
شنبه ۲۳ آبان ۱۴۰۵
مدتی ست که در این صفحه ننوشته‌ام. در این مدت، رویدادهای بسیاری زندگی ما را دستخوش تغییر کرده و احساس امنیت، امید و اعتمادمان را به چالش کشیده‌اند.
در میان بحران‌های پی‌درپی، این پرسش به ذهن میرسد که آیا به آنچه روزگاری تکان‌دهنده و تحمل‌ناپذیر بود، عادت کرده‌ایم؟
اعتراضات، اعتصابات و حرکت‌های جمعی برای تغییر نشان میدهند که نمیتوان واکنش مردم را به عادت کردن یا بی‌تفاوتی نسبت داد. در کنار خستگی، اضطراب و سکوت، خشم، امید و مقاومت نیز حضور دارند.
از منظر روان‌شناسی، سازگاری با شرایط دشوار به معنای پذیرش آن نیست؛ همانطور که سکوت را نمیتوان همواره نشانه بی‌تفاوتی دانست. انسان‌ها ممکن است در عین فرسودگی روانی، همچنان معترض و خواهان تغییر باشند.
اما چرا شرایط مشابه در برخی به کناره‌گیری و در برخی دیگر به کنش جمعی می‌انجامد؟
برای درک این تفاوت در واکنش‌ها، باید فراتر از ویژگی‌های فردی به شرایط اجتماعی و تاریخی، روابط قدرت، ترس از پیامدهای اعتراض، و احساس تعلق و باور به امکان تغییر، نیز توجه کرد.
از این رو، روان‌شناسی نباید تنها به این بپردازد که انسان‌ها چگونه با شرایط دشوار کنار می‌آیند. باید پرسید چه عواملی امکان کنشگری را محدود میکنند و چه شرایطی به انسان‌ها فرصت میدهد تا در تغییر واقعیتی که بر زندگی و سلامت روانشان تأثیر میگذارد، نقش داشته باشند.
جنگی که برخی به‌اشتباه آن را راهی برای رسیدن به آزادی می‌پنداشتند و هنوز هم می‌پندارند، به جاى گشودن راه آزادی، به حکومت فرصتی تازه برای تحکیم قدرت، بهره‌برداری از همدلی بین‌المللی و تشدید سرکوب داخلی داد و جنبش آزادی‌خواهی مردم را با موانع بیشتری روبه‌رو کرد.
تجاوز خارجی و بحران اقتصادی نیز با تشدید ناامنی، فشارهای روزافزون معیشتی و هراس از آینده، سلامت روان فردی و جمعی را نشانه گرفته‌اند. جامعه از هر سو در محاصره است؛ میان تهدید جنگ، فشار اقتصادی و سرکوب داخلی، حتی ابتدایی‌ترین نیاز انسان، یعنی احساس امنیت، به مخاطره افتاده است.
در چنین شرایطی، بیش از پیش به روان‌شناسی‌ای نیاز داریم که رنج انسان را جدا از واقعیت‌های اجتماعی و سیاسی زندگی او نبیند و در کنار شناخت آسیب‌ها، به امید، عاملیت انسانی و امکان تغییر نیز توجه داشته باشد.
سلامت روان را نمیتوان مستقل از شرایطی فهمید که انسان‌ها در آن زندگی میکنند.