نگین شریفی – پیام ما
شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵
«قرار بود با بستن تنگه هرمز، قیمت گاز در سراسر جهان بالا برود و شرایط برای کشورهای دیگر سخت شود، اما حالا قیمت گاز خودمان افزایش چشمگیری داشته است و هزینه تولید فولاد را بالا برده است.» این گفتهٔ یکی از فعالان حوزه گاز و انرژی کشور است. به گفتهٔ او، این افزایش قیمت جهانی قرار بود دشمن را مغلوب کند، نه اینکه فشار را بر تولیدکنندهٔ داخلی افزایش دهد. این در حالی است که افزایش بهای گاز، هم‌زمان با محدودیت تأمین انرژی و ناترازی برق و گاز، فشار مضاعفی بر تولیدکنندگان فولاد وارد کرده است. علاوه بر این، فولادسازان می‌گویند فرمول فعلی قیمت‌گذاری گاز که نرخ مصرفی واحدهای احیای مستقیم را به بازارهای جهانی گره می‌زند در شرایط جنگی با واقعیت‌های اقتصادی کشور همخوانی ندارد و باید تغییر کند.
در پی افزایش نرخ گاز مصرفی صنایع فولادی، گلایه‌ها از نحوه قیمت‌گذاری گاز بار دیگر بالا گرفته است. در شرایطی که با آغاز جنگ، نرخ گاز مصرفی این صنایع برای سه‌ماهه فروردین تا خرداد در محدوده ۱۵ هزار تومان تثبیت شده بود، پس از پایان این دوره، قیمت‌گذاری به روال قبل بازگشت و نرخ گاز تا به امروز به حدود ۲۹ هزار تومان رسیده است. این افزایش در حالی اتفاق افتاده است که واحدهای فولادی با خسارت‌ها و تبعات ناشی از جنگ نیز دست‌وپنجه نرم می‌کنند و انتظارشان این بود که در چنین شرایطی، نرخ گاز مانند سه‌ماهه فروردین تا خرداد ثابت باقی بماند. بسیاری از آن‌ها نمی‌دانند که مبنای تثبیت نرخ گاز در آن سه ماه چه بود و چرا پس از پایان این دوره، تصمیم به بازگشت به فرمول قبلی قیمت‌گذاری گرفته شد.
در کنار افزایش نرخ گاز، فرمول قیمت‌گذاری آن نیز همواره مورد انتقاد فعالان صنعت فولاد بوده است. براساس این فرمول، میانگین قیمت گاز در چهار هاب بین‌المللی (مرکز معاملات گاز)، شامل «هنری‌هاب» آمریکا، «آلبرتا» کانادا، «NBP» انگلستان و «TTF» هلند، مبنای محاسبه نرخ گاز صنایع قرار می‌گیرد. منتقدان می‌گویند استفاده از قیمت بازارهای واردکننده گاز، به‌ویژه هاب‌های اروپایی، هزینه انرژی تولیدکنندگان داخلی را افزایش می‌دهد؛ چراکه قیمت گاز در این بازارها الزاماً با هزینه تولید، شرایط اقتصادی و توان پرداخت صنایع فولادی ایران همخوانی ندارد. در نتیجه، از نگاه آن‌ها، این شیوه قیمت‌گذاری نه‌تنها هزینه تولید را بالا می‌برد، بلکه مزیت نسبی فولاد ایران و قدرت رقابت آن را در بازارهای جهانی کاهش می‌دهد.
یکی از فعالان حوزه گاز و انرژی درباره نحوه محاسبه قیمت گاز و فرمول آن به «پیام ما»توضیح می‌دهد: «نرخ خوراک گاز در واحدهای فولاد به روش احیای مستقیم مثل آهن‌اسفنجی‌ها، واحدهای پتروشیمی و واحدهای سیمان براساس فرمولی که مصوبه هیئت وزیران بوده است، تعیین می‌شود. طبق این فرمول، قیمت گاز این واحدها براساس میانگین فوب‌هایی مانند بریتانیا، فوب هلند، میانگین قیمت صادراتی و وارداتی و میانگین قیمت داخلی بوده است؛ یعنی این چهار میانگین با هم جمع شده و قیمت گاز کارخانه‌ها به‌دست می‌آمد.»
تبعات دوران پساجنگ دامن صنعت داخلی را گرفته است
این فعال حوزه انرژی معتقد است بسته‌شدن تنگه هرمز و افزایش قیمت گاز در بازارهای جهانی، آثار مستقیمی بر نحوه محاسبه نرخ گاز در داخل گذاشته است؛ موضوعی که به گفته او، هزینه تولید فولاد را افزایش داده است: «با حمله دشمن به ایران و بسته‌شدن تنگه هرمز، قیمت گاز در سراسر جهان بالا رفت. در حال حاضر هم ما نه صادرات و نه وارداتی داریم. پس قیمت گاز برای واحدهای احیای فولاد به روش آهن اسفنجی چگونه حساب می‌شود؟ صرفاً براساس نرخ میانگین فوب‌های خارجی. در واقع، ما خواستیم با بستن تنگه هرمز، قیمت گاز در سراسر جهان بالا برود و شرایط زندگی برای آن‌ها سخت شود، اما حالا قیمت گاز خودمان افزایش چشمگیری داشته است.»
او معتقد است قرار بود با این کار دشمن آسیب ببیند، اما حالا تولید ملی خودمان از آن متضرر شده است: «سود کارخانه‌های فولاد تا به امروز ۷۰ درصد کاهش یافته و همین خطر ورشکستگی آن‌ها را جدی‌تر کرده است. پیامدهای این وضعیت محدود به واحدهای تولیدی نمی‌ماند و از مسیر افزایش قیمت محصولات وابسته به فولاد، به هزینه‌های زندگی مردم می‌افزاید. اصلاً چرا تولیدکننده داخلی باید گاز مصرفی خود را براساس قیمت بازارهایی مانند هلند و بریتانیا تأمین کند؟»
این فعال توضیح می‌دهد که چون ایران گاز کافی داشت، در تولید فولاد از روش احیای مستقیم استفاده شد که در آن، گاز جزو فرایند اصلی زنجیره است: «قیمت گاز حالا ناگهان به‌شدت رشد کرده است. البته در زمان جنگ، فروردین و تا اردیبهشت و خرداد، شعام قیمت‌ها را ثابت نگه داشت، اما از تیرماه به همان فرمول قبلی بازگشتند.»
این فرمول باید اصلاح شود
اما انتقاد این فعال حوزه انرژی تنها به افزایش قیمت گاز محدود نمی‌شود. او معتقد است ادامه این شیوه محاسبه، بدون در نظر گرفتن شرایط اقتصادی داخل کشور، فشار بیشتری بر تولیدکنندگان وارد می‌کند و به همین دلیل خواستار بازنگری در فرمول قیمت‌گذاری است: «اول از همه، این فرمول باید اصلاح شود و قیمت گاز باید مبنایی مشخص داخلی داشته باشد. هدف کوتاه‌مدت ما این است که با توجه به شرایط جنگی، حداقل فریز قیمت‌ها برای واحدهای داخلی اتفاق بیفتد تا کار آن‌ها به ورشکستگی نرسد.»
وزارت نفت وعده داده بود که این فرمول اصلاح می‌شود
انتقاد از فرمول فعلی قیمت‌گذاری گاز در سطح تشکل‌های صنعتی نیز مطرح است. رئیس هیئت‌مدیره «انجمن فولاد ایران»، با اشاره به سهم هاب‌های بین‌المللی در تعیین نرخ گاز، از محقق‌نشدن وعده «وزارت نفت» برای اصلاح این فرمول می‌گوید: «بخش عمده فولاد ایران به روش احیای مستقیم تولید می‌شود؛ روشی که در آن گاز، علاوه‌بر سوخت، عامل احیای گندله و تبدیل آن به آهن اسفنجی است. بااین‌حال، نرخ گاز صنایع به فرمولی وابسته است که نیمی از آن براساس میانگین قیمت چهار هاب هنری، آلبرتا، NBP و TTF تعیین می‌شود. هرچند سهم هاب‌های اروپایی در این فرمول یک‌چهارم است، قیمت بیش از ۱۰ برابری آن‌ها نسبت به هنری‌هاب، نقش اصلی را در افزایش نرخ ایفا می‌کند. وزارت نفت وعده داده بود این هاب‌ها از ابتدای سال ۱۴۰۵ حذف شوند؛ وعده‌ای که هنوز محقق نشده است.»
امین ابراهیمی در گفت‌وگو با «ایرانا» ادامه می‌دهد: «نرخ گاز واحدهای احیا از بهار تا شهریور ۱۴۰۵ حدود ۶۶ درصد بالا رفته است. سهم گاز در بهای تمام‌شده آهن اسفنجی از ۶٫۶ درصد در ۱۴۰۳ به ۱۰٫۴ درصد در ۱۴۰۴ رسیده است و در آینده‌ای نزدیک به حدود ۲۰ درصد می‌رسد. ارزش تولید ازدست‌رفته زنجیره فولاد به‌دلیل محدودیت برق و گاز در سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴، بیش از ۱۸ میلیارد دلار برآورد شده است.»
رئیس هیئت‌مدیره انجمن فولاد ایران پیشنهادهای خود را برای بهبود شرایط این صنعت توضیح می‌دهد: «اگر قیمت TTF، همان‌طور که گلدمن‌ساکس هشدار می‌دهد، در اوج زمستان از ۱۰۰ یورو بگذرد، این افزایش ماه‌به‌ماه به قبض فولادساز ایرانی هم منتقل می‌شود؛ آن هم هم‌زمان با محدودیت‌های معمول زمستانی در تأمین گاز. این یعنی گاز گران‌تر و کمتر. بنابراین، پیشنهاد ما به سیاست‌گذاران این است فرمولی که قیمت گاز در حال حاضر با آن محاسبه می‌شود، پیش از اوج مصرف اصلاح شود. خواسته ما این است که یا هاب‌های اروپایی حذف شوند و یا وزن آن‌ها در فرمول کاهش یابد؛ چراکه این هاب‌ها بازتاب بحران دیگران‌اند، نه هزینه واقعی گاز در ایران. دوم، بازنگری ضریب نرخ گاز واحدهای احیا و تفکیک گاز گندله‌سازها و فولادسازها و سوم، تضمین حداقل گاز موردنیاز کوره‌ها که در زمستان ضروری است.»
گازی که به فولادی‌ها می‌دهند از گاز فروخته‌شده در آمریکا گران‌تر است
در کنار انتقاد از مبنای قیمت‌گذاری، برخی فعالان صنعت فولاد معتقدند ارزیابی هزینه واقعی انرژی در این صنعت، بدون محاسبه خسارت‌های ناشی از قطعی و محدودیت گاز ممکن نیست. آن‌ها می‌گویند حتی با در نظر گرفتن تعرفه‌های رسمی، هزینه‌ای که کمبود انرژی به تولیدکننده تحمیل می‌کند، می‌تواند از هزینه خرید گاز در کشورهای دیگر بیشتر باشد.
یکی از فعالان حوزه فولاد که ترجیح داد نامش در گزارش عنوان نشود، به «پیام ما»می‌گوید: «بعضی می‌گویند چرا صنعت باید گاز ارزان دریافت کند، درحالی‌که گاز اصلاً برای صنعت ارزان نیست. در حقیقت، یکی از مزیت‌های کشور ما داشتن گاز و به‌تبع آن، تولید فولاد با آلایندگی کمتر است؛ چراکه عموماً فولاد به روش کوره بلند با زغال کک تولید می‌شود، اما فولادی که با گاز تولید می‌شود، تمیزتر است.»
او به افزایش قیمت گاز در چند سال اخیر انتقاد دارد: «در حال حاضر، قیمت گاز صنعت بیش از ۱۵ برابر قیمت گاز خانگی است؛ درحالی‌که در دنیا، شرایط برعکس است و قیمت برق و گاز خانگی بیشتر از صنعت است. حتی کشورهای منطقه مانند قطر، عمان، بحرین و عربستان به صنایع فولادی خود گاز ارزان‌تری می‌دهند. همین هم باعث می‌شود که صنعت فولاد آسیب ببیند و توانایی رقابت با دیگران را از دست بدهد.»
این فعال صنعتی معتقد است هزینه واقعی گاز برای فولادسازان را نباید صرفاً براساس تعرفه آن محاسبه کرد، بلکه زیان ناشی از قطعی و محدودیت گاز نیز باید در نظر گرفته شود: «اگر هزینه‌ها و خسارت‌های ناشی از ناترازی گاز را هم محاسبه کنیم، قیمت تمام‌شده گاز برای صنایع ما حتی از آمریکا هم بیشتر می‌شود. در دوره قطعی گاز، تولید متوقف می‌شود، اما هزینه‌های جاری کارخانه همچنان پابرجاست و باید پرداخت شود. حتی اگر این هزینه‌ها مستقیماً در قیمت تمام‌شده محصول منعکس نشوند، در نهایت به تولیدکننده تحمیل می‌شوند.»
هزینهٔ تولید افزایش یافته است
اما افزایش هزینه‌های صنعت فولاد تا چه اندازه به گرانی تعرفه انرژی مربوط است و چه سهمی از آن ناشی از محدودیت تأمین برق و گاز است؟ «غلامرضا خلیقی»، کارشناس بازار فولاد، با تفکیک هزینه تولید از قیمت تمام‌شده، اثر افزایش نرخ انرژی بر بخش‌های مختلف این صنعت را توضیح می‌دهد: «آخرین تغییرات در قیمت‌های انرژی اتفاق افتاده و هم برق و هم گاز در سال ۱۴۰۵ نسبت به ۱۴۰۴ افزایش یافته و در صنایع بزرگ فولادی مثل فولاد مبارکه، چادرملو، گل‌گهر و خصوصی‌های مختلف، هزینه تولید را در مجموع ۱۰ درصد افزایش داده است. البته قیمت تمام‌شده با هزینه تولید دو بحث متفاوت است و نباید این دو را با هم یکی گرفت. برای مثال، قبلاً برای تولید یک کیلوگرم فولاد ۳ هزار ریال پرداخت می‌کردیم، اما امروز ۱۸ هزار ریال؛ یعنی این عدد ۶ برابر شده، اما هزینه تولید را ۱۰ درصد افزایش داده. در واقع، قیمت تمام‌شده شامل مواد اولیه، انرژی و چندین و چند مورد دیگر است. اما هزینه تولید شامل انرژی، پرسنل، قطعات یدکی و استهلاک است و مواد اولیه جایی در آن ندارد.»
به نظر او، اثر افزایش قیمت در محصولات مختلف، متفاوت است: «برای مثال، برای تولید نورد سرد و گرم این میزان متفاوت است. کسی که میلگرد تولید می‌کند، ممکن است هزینه‌هایش بیشتر افزایش یابد، چون آب و گاز بیشتری مصرف می‌کند.»
البته خلیقی سهم بیشتری از این تأثیر را به نبود گاز نسبت می‌دهد: «قیمت در نهایت به شکلی اصلاح می‌شود و هزینه تمام‌شده را افزایش می‌دهد. سال گذشته ما یک کیلوگرم کلاف گرم را ۴۰۰ هزار ریال می‌خریدیم، اما هفته پیش آن را یک میلیون و ۴۰۰ هزار ریال خریدیم؛ یعنی تقریباً سه برابر شده است. به‌تبع آن، محصول هم گران‌تر می‌شود. برای همین، آنچه صنعت را آزار می‌دهد، نبود گاز و نبود برق است.»
به گفته او و براساس آماری که به آن استناد می‌کند، سود کارخانه‌های فولادسازی از سال ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۵ از ۲۴ درصد به ۴ درصد رسیده است: «چه کسی با این شرایط حاضر می‌شود که سرمایه‌گذاری کند؟ آن روز که ما مجوز گرفتیم، کسی به ما نگفت که به ما گاز و برق نمی‌دهند.»
با وجود انتقادهای فعالان و کارشناسان صنعت فولاد، اصلاح فرمول قیمت‌گذاری گاز همچنان به تصمیم نهادهای دولتی وابسته است. از سوی دیگر، بازگشت نرخ‌ها به فرمول قبلی پس از پایان دوره سه‌ماهه تثبیت قیمت، پرسش‌هایی درباره مبنای این تصمیم و برنامه دولت برای تغییر آن ایجاد کرده است.
عبدالحسین همتی سراپرده، عضو هیئت‌رئیسه کمیسیون انرژی مجلس، در پاسخ به اینکه چه اقداماتی برای حل این مشکل انجام شده و چرا قیمت‌ها مانند سه ماه فروردین، اردیبهشت و خرداد ثابت نمانده است، به «پیام ما» می‌گوید: «در آن سه ماه، مصوبه‌ای از دولت گرفته شده بود که به‌دلیل شرایط جنگی قیمت‌ها افزایش نیابد، اما پس از آن اوضاع به شرایط قبل بازگشت. الان هم براساس همان فرمول قبلی محاسبه می‌شود. برای همین، با بالا رفتن قیمت دلار، قیمت گاز هم افزایش یافته است. ما با مدیرعامل شرکت ملی گاز که درباره این موضوع صحبت کردیم، به ما گفتند که تغییر قیمت گاز به‌عهده بخش برنامه‌ریزی تلفیقی است. این فرمول برای سال ۱۳۹۴ است و باید اصلاح شود و حداقل در این شرایط ضریبی به آن داده شود. ما پیگیر چنین اصلاحاتی هستیم.»