رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، روز جمعه جمعی از وزریران خارجه را که در نشست وزیران خارجه R4+E3 در استانبول شرکت داشتند، از جمله دیپلمات ارشد ایتالیا، در دفتر ریاست جمهوری دولماباغچه پذیرفت. عکس از ilkha.com
پنجشنبه ۷ آبان ۱۴۰۵
نشست وزیران خارجه هشت کشور در استانبول، که روز اول آبان برگزار شد، نشستی ترکیبی (R4+E3) با هدف ایجاد بستری هماهنگ میان بازیگران کلیدی غرب آسیا (خاورمیانه) و قدرت‌های اروپایی در مواجهه با بحران‌های به‌هم‌پیوستهٔ محیط پیرامونی ترکیه بود.
سازوکار و ماهیت نشست
R4 سازوکاری متشکل از چهار کشور منطقه‌یی (Regional) ترکیه، مصر، پاکستان، و عربستان است که در سال ۲۰۲۶ با هدف تقویت گفت‌وگوهای منطقه‌یی ایجاد شد. این سازوکار را می‌توان مکملی برای پیمان دفاعی مکه و گسترش آن به حساب آورد. تا پیش از نشست استانبول، وزیران خارجهٔ R4 شش بار گرد هم آمده بودند که آخرین بار در حاشیهٔ مجمع عمومی سازمان ملل متحد بود.
در مقابل، E3 متشکل از سه کشور اروپایی (European) بریتانیا و فرانسه و آلمان است که از سال ۲۰۰۳ برای هماهنگی دیپلماتیک دربارهٔ برنامهٔ هسته‌یی ایران شکل گرفت و بعدها دامنهٔ فعالیتش به مسائل بین‌المللی دیگری نیز گسترش یافت. در نشست استانبول، ایتالیا نیز به این جمع اضافه شد و تعداد کشورهای شرکت‌کننده به هشت کشور رسید. حضور چهار کشور اورپایی ماهیت نشست استانبول را از نشستی صرفاً منطقه‌یی فراتر برد و آن را به تلاشی برای هم‌راستا کردن دیدگاه‌های اروپایی و منطقه‌یی تبدیل کرد.
دستور کار و دستاوردهای نشست
در نشست استانبول ابتدا وزیران خارجهٔ چهار کشور منطقه (R4) نشست جداگانه‌ای با یکدیگر داشتند و سپس نشست اصلی با حضور وزیران خارجهٔ سه کشور اروپایی (E3) تشکیل شد. دستور کار این نشست بر بحران‌هایی متمرکز بود که هم غرب آسیا (خاورمیانه) و هم اروپا را تحت تأثیر قرار داده است. بر این اساس، موضوع‌های اصلی نشست عبارت بودند از:
- مسئلهٔ فلسطین و ضرورت دستیابی به راه‌حل دوکشوری/دودولتی
- تنش و درگیری میان آمریکا/اسرائیل و ایران، و تأکید بر راه‌حل‌های غیرنظامی
- امنیت و آزادی ناوبری در تنگهٔ هرمز و باب‌المندب، و پیامدهای اختلال در این مسیرها بر تجارت و انرژی جهانی
- حمله‌های حوثی‌ها به عربستان سعودی و دولت یمن، و لزوم توقف این حمله‌ها
- جنگ روسیه و اوکراین و خطر گسترش آن به دریای سیاه، به‌ویژه از منظر امنیت انرژی و غلات
- بررسی فرصت‌های همکاری و هماهنگی بیشتر میان کشورهای R4 و E3 در آینده
این دستور کار نشان‌دهندهٔ تلاش برای پیوند دادن مسائل امنیتی منطقه (خاورمیانه) با دغدغه‌های اروپایی است. اگرچه هیچ سند مکتوبی به‌عنوان بیانیهٔ پایانی نشست R4+E3 منتشر نشده است، اما وزیران در مصاحبه‌های پس از نشست بر ضرورت رسیدگی به مناقشات منطقه‌یی از طریق گفت‌وگو، دیپلماسی، و کاهش تنش تأکید داشتند و خواستار یافتن راه‌حل‌های مطابق با قطعنامه‌های سازمان ملل متحد شدند. همهٔ طرف‌ها نیز بر توقف جنگ در خلیج فارس و اوکراین تأکید داشته‌اند. اما در بیانیهٔ پایانی وزیران خارجهٔ چهار کشور منطقه (R4) علاوه بر موارد فوق، اشغالگری اسرائیل به‌عنوان منبع اصلی بی‌ثباتی منطقه معرفی شده و بر حمایت از راه‌حل دوکشوری بر اساس مرزهای ۴ ژوئن ۱۹۶۷ و بیت‌المقدس (اورشلیم) شرقی به‌عنوان پایتخت اشاره شده است. همچنین، حمایت از عربستان در برابر حمله‌های حوثی‌ها و ضرورت بازگشایی تنگهٔ هرمز مورد نیز مورد تأکید قرار گرفته است.
هدف‌ها و استراتژی ترکیه در نشست
هدف و استراتژی اصلی ترکیه در نشست استانبول حول مفهوم «مالکیت منطقه‌یی» قابل تعریف است. از نگاه دولت ترکیه، امنیت پایدار منطقه فقط زمانی تحقق می‌یابد که راه‌حل‌ها از بیرون تحمیل نشود و کشورهای منطقه خودشان مسئولیت اصلی مدیریت بحران‌ها را بر عهده بگیرند. در همین ارتباط، هاکان فیدان، وزیر خارجهٔ ترکیه، تأکید کرده که ثبات را نمی‌توان صرفاً وارد کرد، و اینکه راه‌حل‌های پایدار باید مبتنی بر گفت‌وگوی واقعی میان بازیگران منطقه و همکاری با همیاران خارجی باشد.
ترکیه با میزبانی این نشست تلاش کرد به‌عنوان کشوری پیشرو میان بازیگران منطقه‌یی و قدرت‌های اروپایی پیوندهای اثرگذار ایجاد کند. همچنین، دولت ترکیه از هم‌زمانی این نشست با «نهمین کنفرانس میانجیگری استانبول» بهره برده و جایگاهش را در نشست اخیر از نقش میانجی ساده به طراح و صحنه‌گردان معادلات دیپلماتیک منطقه ارتقا داده است. در مجموع، هدف‌ها و استراتژی ترکیه در نشست استانبول در راستای تبدیل کردن موقعیت جغرافیایی و ظرفیت دیپلماتیک آن کشور به نفوذ ساختارمندتر در مناطق پیرامونی بوده است. همچنین، یکی دیگر از هدف‌های مهم ترکیه معرفی خودش به‌عنوان هماهنگ‌کنندهٔ کشورهای سُنّی در منطقه (R4) است.
یکی از هدف‌های اعلام‌نشدهٔ ترکیه احتمالاً در چارچوب رقابت با اسرائیل بر سر نفوذ در جهان اسلام قابل تحلیل است. ترکیه با گرد هم آوردن مصر و عربستان و پاکستان در یک چارچوب مشترک و پیوند زدن آن با قدرت‌های اروپایی تلاش می‌کند توانایی‌اش برای در تشکیل دادن ائتلاف‌هایی را نشان دهد که اسرائیل در آنها حضور ندارد و حتی مورد انتقاد قرار می‌گیرد. بنابراین، هدف‌ها و استراتژی‌های ترکیه در این نشست بیشتر در حد دیپلماتیک و گفتمان‌سازی پیگیری شده است.
دلالت‌های راهبردی نشست برای ایران
از منظر راهبردی، نشست استانبول برای ایران حاوی پیام دوگانه‌ای بوده است. از یک سو، مخالفت صریح با حملهٔ نظامی فضای تنفسی دیپلماتیک ایجاد کرده است و هزینهٔ دیپلماتیک اقدام احتمالی آمریکا یا اسرائیل علیه ایران را افزایش داده است. در این ارتباط، حضور هم‌زمان مصر و عربستان و پاکستان در کنار اروپایی‌ها این پیام را از حالت یک‌جانبه خارج می‌کند و نشان می‌دهد که بخشی از بازیگران منطقه‌یی و فرامنطقه‌یی نیز خواهان جلوگیری از جنگ فراگیرند. این موضوع به این دلیل برای ایران حائز اهمیت است که عربستان و مصر در سال‌های اخیر روابط پیچیده‌ای با جمهوری اسلامی داشته‌اند و موضع مشترک آنها می‌تواند نشانه‌ای از تمایل برای مدیریت تنش تفسیر شود. اما از سوی دیگر، بر ضرورت پایان درگیری در خلیج فارس و عبور بدون مانع از تنگهٔ هرمز تأکید شده است، اما از محاصره و فشار بر ایران هیچ سخنی گفته نشده است. همچنین، حمله‌های انصارالله با شدیدترین لحن محکوم شده است. این رویکرد حامل دلالت‌های راهبردی منفی در عرصهٔ سیاسی برای جمهوری اسلامی ایران است.
اثرگذاری ترکیه در قالب نشست استانبول به توانایی آن کشور در تبدیل کردن بستر R4+E3 به سازوکاری پایدار و تولیدکنندهٔ نتایج ملموس بستگی دارد. این در حالی است نشست اخیر هیچ گزینهٔ پیشنهادی برای میانجیگری فعال، تضمین امنیت دریایی، یا کاهش تنش نداشته است.