جعفر ابراهیمی
جمعه ۱۰ مهر ۱۴۰۵
اگر در روزهای تعطیل سری به ضلع شمالی پارک پردیسان و برخی خیابان‌های شهر تهران مانند ایرانشهر بزنید، یا افتتاحیهٔ برخی مدرسه‌های خصوصی را در اول مهر ببینید، ممکن است فکر کنید چیزی تغییر کرده است. در پارک، جوانان با پوشش دلخواه در حال رقص هستند و در خیابان ایرانشهر گویی نمایش مُد خیابانی با لباس‌های متفاوت و تیپ‌های متفاوت‌تر در جریان است، که البته حق هر انسانی است که برقصد و هرچه دوست دارد بپوشد. در چند قدمی آنها پلیس حضور دارد، اما کاری به کارشان ندارد؛ انگار همه چیز عادی است و باید خوشحال بود.
از سوی دیگر، روز مانور جان‌فدایان حکومت است؛ در حالی که زنان حامی حاکمیت [حکومت] رژه می‌روند، در نقطه‌ای دیگر زنان با پوشش اختیاری در دو ماراتن شرکت می‌کنند. آیا اتفاقی در حال رخ دادن است؟ آیا قرار است حاکمیت بر اثر پیشروی معترضان با مردم با گشودگی رفتار کند؟
اینها را بگذارید کنار صحنه‌هایی که از برخی مدرسه‌ها منتشر شد: معلمان مدرسه‌های خصوصی برای خیرمقدم [گفتن] به دانش‌آموزان می‌رقصند؛ چه عالی! باز می‌پرسی یعنی اصلی‌ترین سنگر ایدئولوژیک نظام اسلامی در حال ترک برداشتن است؟ ممکن است چنین باشد.
به هر حال، در این سیستم هم، به قول گرامشی، روشنفکران ارگانیکی وجود دارند که در بزنگاه‌ها با تحلیل‌های خود به کمک نظام حاکم می‌آیند و مثلاً می‌گويند باید فضای فرهنگی و اجتماعی را کمی گشود. اما آیا حاکمیت توان گشودن این فضا را دارد؟ به باور من نمی‌تواند، چون فضاهای فرهنگی و اجتماعی در خلأ شکل نمی‌گیرد، مستقل از پایه‌های مادی و اقتصادی نیست، و از همه مهم‌تر، وقتی حکومت قرار نیست در عرصهٔ سیاسی کمی گشوده شود، چطور ممکن است تن به گشودگی در عرصهٔ فرهنگ بدهد؟
مثالش واضح است. در حالی که نشانه‌هایی در برخی حوزه‌های فرهنگی برای گشودگی فعال است، شش معلم-شکرالله احمدی، علی صفری، رسول بداقی، غفار دیندار، علی‌حسن بهامین، حجت سادات- را در نورآباد ممسنی بازداشت می‌کنند؛ شش فعال صنفی که صرفاً در یک دیدار دوستانه بوده‌اند، آن‌هم در زمانی که تشکل‌های صنفی بیش از هر زمان دیگری سرکوب شده و قدرت عمل میدانی‌شان را از دست داده‌اند. پس چرا باید این افراد دستگیر شوند؟ در همین زمان، برای دانشگاه ابلاغیهٔ حجاب می‌آید. چرا دانشگاه محدود است، اما برخی پارک‌ها آزاد و رها؟ و چرا این آزادی‌ها در نقاط دیگر تهران و شهرستان‌ها جاری نیست؟ آیا حاکمیت [حکومت] در حال تست کردنِ [آزمودن] گشودن فضای اجتماعی و فرهنگی است؟
گفتیم فضاهای فرهنگی و اجتماعی در خلأ شکل نمی‌گیرند؛ پس باید سایر عرصه‌ها، از جمله عرصهٔ اقتصاد و مناسبات آن و همچنین عرصهٔ سیاسی را کاوید. سپس می‌توان بررسی کرد و دید آیا حاکمیت قادر است در این عرصه‌ها تغییرات ایجاد کند، مثلاً وضع اقتصادی را بهبود بخشد یا فضای سیاسی را اندکی باز کند؟
در طول ده سال گذشته در ایران چهار خیزش سراسری رخ داده است: دی ۹۶، آبان ۹۸، شهریور ۱۴۰۱، و دی ۱۴۰۴. محرک اصلی قیام در سه مورد (به‌جز قیام ژینا) مسئلهٔ اقتصادی و معیشتی بوده است، هرچند در طول قیام ژینا نیز مسئلهٔ اقتصادی کاملاً به حاشیه نرفت. حال سؤال اساسی این است که آیا حاکمیت بعد از بحران‌های متعدد اکنون قادر است تضادهای اقتصادی‌اش را حل کند؟ کافی است وضع ثبات حکومت را با پیش از دی ۹۶ مقایسه کنیم؛ بی‌هیچ شکی حکومت ضعیف‌تر شده و قدرت و نفوذ منطقه‌ای خود را از دست داده است و عمق استراتژیک آن از سوریه به داخل مرزها منتقل شده است. یکی از علت‌های مشکلات اقتصادی که به طبقهٔ کارگر و سایر زحمتکشان تحمیل می‌شد هزینهٔ بودجه برای حفظ این عمق استراتژیک بود؛ البته رانت‌خواری، فساد ساختاری، و غارت نیز از وجوه دیگر این اقتصاد است.
از سوی دیگر، تمام شاخص‌های اقتصادی کلان مانند بیکاری، تورم، فقر و فلاکت، و کسری بودجه رو به افزایش است. در حوزهٔ آموزش و توسعهٔ انسانی نیز شاخص‌هایی چون نرخ بازماندگی از تحصیل، افت تحصیلی، نابرابری آموزشی، و فرار مغزها همه رو به رشدند. نمونهٔ بارز و آشکار آن خروج جمعی از معلمان از شغل معلمی است. حتی بدون رجوع به این شاخص‌ها می‌توان فهمید که وضع معیشت و اقتصاد اکثریت مردم رو به وخامت است. از سویی حکومت درگیر جنگ و تحریم است و حتی اگر به‌صورت موقت روند فساد و غارت سیستماتیک را متوقف کند، به نظر نمی‌رسد بتواند در عرصهٔ اقتصاد به سمتی چرخش کند که اندکی عدالت در آن جاری باشد؛ در نتیجه، اعتراض‌های ناشی از معضلات اقتصادی و به تبع آن مبارزهٔ طبقاتی پابرجاست.
در عرصهٔ سیاسی، حتی وضع برای نیروهای سیاسی از جمله باندها و جناح‌های درون حکومت بد است. این حکومت از فردای انقلاب ۵۷ تا امروز انقباضی عمل کرده است؛ ابتدا نیروها و سازمان‌های چپ و مترقی که در پیروزی انقلاب نقش داشتند را حذف کرد، بعد در درون خودش دست به تصفیه زد. شقه شدن بعد از اتمام کار حزب جمهوری اسلامی آغاز شد و تا امروز این روند ادامه داشته است. این تصفیه را می‌توان در چینش جدید در رأس حکومت دید. حتی به زندان فرستادن حمید رسایی و صدور حکم اعدام برای روحانی از طرف جان‌فدایان نشان از بالا گرفتن جنگ قدرت بین باندهای مختلف درون‌سیستمی دارد. حال سؤال اساسی این است: آیا این حکومت قادر است در عرصهٔ سیاسی اندکی آزادی به دیگر جریان های سیاسی و تشکل‌های کارگری و مدنی بدهد؟ جواب مطلقاً خیر است، چون اندکی آزادی سیاسی موجب سر باز کردن تضادهای جدّی اقتصادی و به تبع آن گسیل خشم توده‌ها و وقوع اعتراض و قیامی دیگر است.
اما در چنین شرایطی حکومت در برخی حوزه‌های اجتماعی و فرهنگیِ محدود فضا را کمی باز می‌کند و به‌نوعی با این سوپاپ اطمینان جامعه را می‌آزماید. چرا محدود عمل می‌کند؟ چون حکومت در این عرصه نیز دچار استیصال است؛ اگر فضا را کاملاً باز کند، نیروهای جان‌فدای ایدئولوژیکش ناامید و از میدان به در می‌شوند؛ اگر فضای فرهنگی را کاملاً ببندد، اولاً اساساً توان اجرایی آن را ندارد، چون نسل جدید تن به مناسبات فرهنگی پیش از قیام ژینا نمی‌دهد؛ پس مجبور است بین حالت‌های متناقض و گشایش‌های جزیره‌ای در نوسان باشد.
حقیقت امر این است که حکومت می‌داند که این نوسان‌ها و مداراهای بخشی در حوزهٔ اجتماعی و فرهنگیِ کنترل‌شده به تنهایی باعث تغییر بنیادین نمی‌شود؛ حتی ممکن است بتواند به‌واسطهٔ عواملش چنین جلوه دهد که در این بخش‌ها دارای پتانسیل تغییر است.
اصولاً تغییر واقعی بر مبنای ایجاد مناسبات جدید در پایه‌های مادّی (عرصهٔ اقتصادی) و تأثیر متقابل آن بر سایر عرصه‌ها از جمله عرصهٔ سیاسی، فرهنگی، و اجتماعی ممکن است. البته این بدان معنا نیست که تغییرات ناشی از پیشروی نیروهای معترض در عرصهٔ فرهنگی و اجتماعی را نادیده بگیریم، بلکه به این معناست که نه روشنفکران ارگانیک حکومت قادرند حکومت را با نسخه‌های تعدیل فرهنگی از این شرایط بن‌بست خلاص کنند و نه روشنفکران مخالفی که صرفاً بر امر فرهنگی و سبک زندگی تأکید می‌کنند راه به جایی خواهند برد.
حالا می‌توان به سؤال «آیا اتفاقی در حال رخ دادن است؟» پاسخ داد؛ اتفاق جدّی رخ نخواهد داد، چون حکومت می‌داند گشودگی کامل در عرصهٔ فرهنگی و اجتماعی نیازمند سطحی از گشودگی در عرصه‌های سیاسی است و این امر ممکن نمی‌شود، چون قادر به پاسخ دادن به تضادهای بنیادین نیست.
از سوی دیگر، حکومت می‌داند تغییر بنیادین را نیروهایی می‌توانند رقم بزنند که از سطحی از تشکیلات و سازمان‌یابی برخوردارند و قادرند برای حل کردن تضادهای بنیادین قدم بردارند و قدرت سیاسی را به دست بگیرند. حکومتی که غرق در تضادهای حل‌نشده است دقیقاً به همین خاطر از هر سطحی از سازمان‌یابی می‌هراسد و هر جا نشانه‌ای از تشکل‌یابی یا احتمال آن باشد با خشونت به آن حمله می‌کند. در اصل، آنچه حکومت را به وحشت می‌اندازد پتانسیل سازمان‌دهی، انسجام جمعی، و تمرینِ همبستگیِ نظام‌مندی است که در بطن تشکل‌ها نهفته است. حکومت می‌داند که خطرِ واقعی نه در گشودگی نسبی فرهنگیِ جامعه در برخی پارک‌های آزاد، بلکه در همبستگی و تشکیلات سازمان‌یافتهٔ طبقه کارگر و کسانی است که تحت استثمار و ستم عینی و ملموس طبقهٔ حاکم هستند؛ از همین رو، دست به بازداشت‌های گسترده می‌زند، اعدام‌ها را به‌شدت افزایش می‌دهد تا رعب و وحشت ایجاد کند، و معترضان قیام دی را به پای چوبه‌های دار می‌کشد تا آشکارا اعلام کند که هیچ‌گونه نرمش و عقب‌نشینی ساختاری در کار نیست.
حال می‌توان به این پرسش بازگشت که چرا فعالان و تشکل‌های صنفی و دانشجویان و دانشگاه در فشارند؟ پاسخ روشن است؛ دانشگاه، تشکل‌ها، و فعالان صنفی معلمان به این دلیل محدود و مورد سرکوب قرار دارند که این نهادها و افراد، برخلاف فضاهای اتمیزه‌شدهٔ عمومی، از پتانسیل اعتراضی، توان شبکه‌سازی، امکان سازمان‌یابی، و قدرت سازمان‌دهی توده‌ای جامعه برخوردارند. بیهوده نیست که در هفتهٔ اول بازگشایی دانشگاه‌ها در اعتراض به سیاست‌های سرکوبگرانه دانشجویان شعار می‌دهند:
گرانی، تورم، بلای جان مردم
بیگاری، بیکاری، حجاب زن اجباری
دانشگاه پولکی، نمی‌خوایم نمی‌خوایم
نه پادگان نه بنگاه، درود بر دانشگاه
دانشجوی زندانی، آزاد باید گردد
و بعید نیست با ادامهٔ این روند دانشگاه‌ها به بهانه‌های مختلف مجازی شوند.
از کانال تلگرام شورای هماهنگی تشکل‌های صنفی فرهنگیان