جمعه ۱۰ مهر ۱۴۰۵
بارگیری نفت خام ایران در ماه سپتامبر به صفر رسیده است، تحولی که در صورت تداوم می‌تواند یکی از شدیدترین ضربه‌ها به درآمد ارزی جمهوری اسلامی در سال‌های اخیر باشد. اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، شامگاه پنجشنبه اعلام کرد ایران در ماه سپتامبر «صفر بشکه» نفت خام روی نفت‌کش‌ها بارگیری کرده و این وضع را نتیجهٔ تشدید محاصرهٔ دریایی و فشار اقتصادی آمریکا دانست. گزارش‌های مستقل مبتنی بر داده‌های ردیابی نفت‌کش‌ها نیز این توقف را تأیید می‌کند.
بر اساس داده‌های اولیه‌ای که بلومبرگ از شرکت‌های ردیابی نفت‌کش‌ها گردآوری کرده، در سراسر ماه سپتامبر هیچ بارگیری نفت خامی از بندرهای ایران ثبت نشده است. شرکت‌های کپلر و ورتکسا نیز رقم بارگیری نفت خام ایران در این ماه را صفر گزارش کرده‌اند. این نخستین ماه کامل از آغاز جنگ در اسفند گذشته است که هیچ محمولهٔ تازهٔ نفت خام در بندرهای ایران بارگیری نشده است.
سقوط بارگیری‌ها از ماه‌های قبل آغاز شده بود. برآورد کپلر و ورتکسا نشان می‌دهد ایران در ماه اوت (تیر-مرداد) روزانه حدود ۲۲۰ تا ۲۵۵هزار بشکه نفت خام و میعانات بارگیری کرده بود، در حالی که این رقم در ژوئیه (خرداد-تیر) حدود ۷۴۰هزار بشکه و در ماه مارس نزدیک به دومیلیون بشکه در روز بود. رویترز در ابتدای سپتامبر گزارش داده بود که صادرات نفت ایران از اواسط ژوئیه، پس از ازسرگیری محاصرهٔ دریایی آمریکا، عملاً متوقف شده است.
صفر شدن بارگیری به معنای توقف کامل ورود نفت ایران به بازار جهانی نیست. ایران همچنان بخشی از نفتی را که پیش‌تر روی نفت‌کش‌ها در آب‌های آسیایی و به‌ویژه در نزدیکی سنگاپور و مالزی ذخیره شده بود به خریداران چینی تحویل می‌دهد. اما بدون خروج محموله‌های تازه از ایران، این ذخایر شناور به‌تدریج کاهش می‌یابد.
کپلر پیش‌تر هشدار داده بود که موجودی شناور ایران خارج از محدودهٔ محاصره به‌سرعت در حال کاهش است. این شرکت در ماه اوت گزارش کرده بود بارگیری نفت ایران تا ۱۷ اوت به حدود ۱۵۶هزار بشکه در روز سقوط کرده و ساختار صادراتی کشور دیگر قادر به جایگزین کردن نفت فروخته‌شده در ذخایر آسیایی نیست.
محاصرهٔ دریایی آمریکا از اواسط ژوئیه تشدید شد. بر اساس داده‌های کپلر، ورتکسا و تنکر ترکرز (TankerTrackers)، از آن زمان هیچ محمولهٔ تازهٔ نفت خام ایران نتوانسته از تنگهٔ هرمز عبور کند و به چین برسد. فرماندهی مرکزی آمریکا «سنتکام» نیز در نیمهٔ سپتامبر اعلام کرد در حالی که بیش از یک‌میلیارد بشکه نفت کشورهای دیگر منطقه با حمایت نیروهای آمریکایی از تنگهٔ هرمز عبور کرده، صادرات نفت ایران در چارچوب این محاصره به صفر رسیده است.
این تحول برای اقتصاد ایران اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا نفت همچنان یکی از اصلی‌ترین منابع ارز خارجی و درآمد بودجه‌یی دولت است. همایون فلکشاهی، تحلیلگر کپلر، پیش‌تر به رویترز گفته بود کاهش شدید صادرات نفت می‌تواند دولت را ناچار کند برای تأمین هزینه‌ها بیشتر به خلق پول متوسل شود، روندی که خطر تشدید تورم را افزایش می‌دهد.
آمارهای تازه همچنین نشان می‌دهد فشار بر ایران با بهبود نسبی صادرات دیگر تولیدکنندگان خلیج فارس هم‌زمان شده است. در حالی که صادرات ایران تقریباً متوقف شده، عربستان سعودی، امارات، و دیگر کشورهای عربی منطقه بخشی از مسیرهای جایگزین و صادراتی‌شان را بازیابی کرده‌اند. وال‌استریت ژورنال گزارش داده که صادرات نفت خام خاورمیانه در مجموع دوباره به نزدیکی میزان پیش از جنگ رسیده، در حالی که صادرات ایران همچنان نزدیک به صفر باقی مانده است.
در داخل ایران نیز مقام‌های جمهوری اسلامی در هفته‌های اخیر به کاهش شدید درآمدهای نفتی اذعان کرده‌اند. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس اسلامی، روز ۷ مهر هشدار داد اگر ایران نتواند نفت صادر کند، دیگر کشورهای منطقه نیز نباید انتظار داشته باشند صادرات نفتشان بدون مشکل ادامه یابد. پیش‌تر نیز مقام‌های اقتصادی ایران از افت شدید درآمدهای ارزی ناشی از جنگ و محدودیت‌های صادراتی سخن گفته بودند.
با این حال، داده‌های ردیابی نفت‌کش‌ها همواره با یک محدودیت همراه است: بخشی از ناوگان موسوم به «سایه» ممکن است سامانه‌های شناسایی‌اش را خاموش کند یا بارگیری و انتقال کشتی‌به‌کشتی انجام دهد. بنابراین، رقم صفر به معنای آن است که هیچ بارگیری قابل ردیابی و تأییدشده‌ای ثبت نشده، نه اینکه بتوان با قطعیت گفت حتی یک بشکه نفت ایران به هیچ شیوه‌ای جابه‌جا نشده است. خود منابع ردیابی نیز این داده‌ها را اولیه می‌دانند.
صفر شدن بارگیری در سپتامبر، در کنار تحریم‌های تازهٔ آمریکا علیه خودروسازی، راه‌آهن، و شبکه‌های مالی ایران، نشان می‌دهد فشار اقتصادی دولت ترامپ اکنون هم‌زمان مهم‌ترین منبع درآمد ارزی و مسیرهای جایگزین حمل‌ونقل و تجارت ایران را هدف گرفته است. اینکه جمهوری اسلامی تا چه مدت بتواند با ذخایر نفتی موجود در خارج، مسیرهای غیررسمی، و درآمدهای غیرنفتی این فشار را جبران کند به یکی از مهم‌ترین پرسش‌های اقتصادی ماه‌های پیش رو تبدیل شده است.
از اخبار روز