پنجشنبه ۹ مهر ۱۴۰۵
نیروهای نظامی آمریکا و ائتلاف بین‌المللی روز چهارشنبه ۸ مهر ۱۴۰۵ (۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶) آخرین پایگاه‌های خود در عراق، از جمله در اقلیم کردستان، را ترک کردند و به مأموریتی پایان دادند که با اشغال عراق در سال ۲۰۰۳ آغاز شد و پس از یک وقفه سه‌ساله، از سال ۲۰۱۴ با عنوان مبارزه با داعش ادامه یافته بود. دولت عراق این روز را «روز حاکمیت ملی» نامیده است و اعلام کرده پس از این تاریخ هیچ نیروی خارجی در خاک این کشور باقی نخواهد ماند.
خروج نیروهای آمریکایی بر اساس توافقی انجام شد که بغداد و واشنگتن در سال ۲۰۲۴، در دوران ریاست‌جمهوری جو بایدن، بر سر آن به توافق رسیدند و دولت دونالد ترامپ نیز اجرای آن را ادامه داد. مقام‌های عراقی در ماه‌های گذشته چند بار تأکید کرده بودند که مهلت ۳۰ سپتامبر تمدید نخواهد شد. دولت عراق حتی پیشنهادی برای باقی ماندن بخشی از نیروهای ائتلاف پس از این تاریخ را رد کرده بود.
از اشغال عراق تا بازگشت برای جنگ با داعش
ارتش آمریکا در مارس ۲۰۰۳ همراه با متحدانش به عراق حمله کرد و حکومت صدام حسین را سرنگون ساخت. نیروهای آمریکایی پس از هشت سال جنگ و اشغال، در پایان سال ۲۰۱۱ عمدتاً از عراق خارج شدند. در تابستان ۲۰۱۴، با تصرف بخش‌های وسیعی از عراق به دست داعش و سقوط موصل، دولت عراق بار دیگر از آمریکا و دیگر کشورهای ائتلاف خواست برای مقابله با این گروه وارد عمل شوند. نیروهای عراقی با کمک ائتلاف بین‌المللی و نیروهای حشد شعبی تا سال ۲۰۱۷ بخش عمده سرزمین‌های تحت کنترل داعش را بازپس گرفتند. حدود ۴۵۰۰ نظامی آمریکایی از آغاز جنگ سال ۲۰۰۳ تا پایان حضور نظامی این کشور در عراق کشته شدند.
حضور دوباره آمریکا پس از شکست سرزمینی داعش به موضوعی مناقشه‌برانگیز در سیاست عراق تبدیل شد. پس از کشته شدن قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران، و ابومهدی المهندس، معاون فرمانده حشد شعبی، در حمله پهپادی آمریکا در نزدیکی فرودگاه بغداد در دی‌ماه ۱۳۹۸، پارلمان عراق قطعنامه‌ای در حمایت از پایان حضور نیروهای خارجی تصویب کرد. در سال‌های بعد پایگاه‌های آمریکا بارها هدف حملات راکتی و پهپادی گروه‌های مسلح عراقی قرار گرفتند.
بغداد: خروج نظامی، نه قطع رابطه با آمریکا
دولت علی فالح الزیدی خروج ائتلاف را تحقق بخشی از برنامه خود برای تقویت «حاکمیت ملی» توصیف کرده است. نخست‌وزیر عراق پیش‌تر گفته بود نیروهای امنیتی کشور توانایی حفاظت از عراق را دارند و پس از ۳۰ سپتامبر دیگر نیازی به فعالیت گروه‌های مسلح خارج از ساختار دولت وجود نخواهد داشت. او همچنین اعلام کرده بود بغداد می‌خواهد روابط خود با واشنگتن را از یک رابطه نظامی به همکاری اقتصادی، سرمایه‌گذاری و امنیتی دوجانبه تبدیل کند.
وزارت خارجه عراق نیز پس از خروج نیروها تأکید کرد پایان مأموریت ائتلاف به معنای قطع همکاری با آمریکا و دیگر کشورهای عضو ائتلاف نیست و همکاری‌های اطلاعاتی، امنیتی و مبارزه با تروریسم ادامه خواهد یافت. سخنگوی فرماندهی کل نیروهای مسلح عراق می‌گوید تصمیم به پایان مأموریت ائتلاف بر اساس ارزیابی آمادگی نیروهای عراقی گرفته شده و بغداد معتقد است «خلأ امنیتی» ایجاد نخواهد شد.
گروه‌های نزدیک به جمهوری اسلامی: «پیروزی مقاومت»، اما اختلاف بر سر سلاح
گروه‌های مسلح نزدیک به جمهوری اسلامی خروج آمریکا را نتیجه سال‌ها فشار نظامی و سیاسی خود می‌دانند. ابومجتبی الیاسری، از فرماندهان «مقاومت اسلامی عراق»، به رویترز گفته است خروج آمریکا «پیروزی تاریخی مقاومت اسلامی عراق» و شکست پروژه آمریکا در این کشور است. مقتدی صدر نیز پیش از خروج نیروها از این رویداد استقبال کرده و همزمان به کشورهای همسایه و دیگر قدرت‌ها نسبت به دخالت در امور عراق پس از خروج ائتلاف هشدار داده بود.
با این حال خروج آمریکا اختلاف میان دولت و بخشی از این گروه‌ها بر سر آینده سلاح‌هایشان را پایان نداده است. دولت عراق می‌گوید با از میان رفتن حضور نظامی خارجی، دیگر توجیهی برای وجود نیروهای مسلح خارج از کنترل دولت باقی نمی‌ماند. اما کتائب حزب‌الله، حرکت نجباء، کتائب سیدالشهدا و شماری دیگر از گروه‌های نزدیک به ایران پیش‌تر خلع سلاح را به مجموعه‌ای از شروط، از جمله خروج کامل نیروهای خارجی، محدود شدن نفوذ آمریکا و در مواردی خروج نیروهای ترکیه، مشروط کرده بودند.
جعفر الحسینی، سخنگوی «مقاومت اسلامی عراق»، در مراسمی به مناسبت خروج نیروهای آمریکایی گفت هیچ جدول زمانی یا توافق سیاسی برای تعیین سرنوشت سلاح این گروه‌ها الزام‌آور نیست و «سلاح مقاومت» همچنان در دست نیروهای آن باقی خواهد ماند. این موضع نشان می‌دهد مسئله انحصار سلاح در دست دولت پس از خروج آمریکا به یکی از مهم‌ترین چالش‌های سیاسی و امنیتی بغداد تبدیل خواهد شد.
نگرانی در اقلیم کردستان
برخلاف استقبال گسترده در بغداد و میان گروه‌های شیعه، مقام‌های اقلیم کردستان با نگرانی بیشتری به خروج نیروهای آمریکایی نگاه می‌کنند. وزارت پیشمرگه اقلیم گفته است خروج ائتلاف در شرایطی صورت می‌گیرد که منطقه همچنان با بی‌ثباتی امنیتی روبه‌رو است و نبود یک سامانه دفاع هوایی مؤثر برای اقلیم «نگران‌کننده» است.
مسرور بارزانی، نخست‌وزیر اقلیم کردستان، نیز گفته است منطقه در برابر حملات موشکی و پهپادی آسیب‌پذیر است و خروج نیروهای آمریکا بدون ایجاد یک سامانه دفاعی مناسب نگرانی‌هایی ایجاد می‌کند. دفتر او در عین حال تأکید کرده است اقلیم خواهان روابط خوب با آمریکا و همچنین همه همسایگان، از جمله ایران، است و نمی‌خواهد بخشی از جنگ یا درگیری‌های منطقه‌ای باشد.
یکی دیگر از نگرانی‌های مقام‌های کرد احتمال افزایش فعالیت هسته‌های داعش است. سیرون بارزانی، از فرماندهان کرد، به رویترز گفته است در هفته‌های منتهی به خروج نیروهای آمریکایی تحرک هسته‌های مخفی داعش افزایش یافته است. برخی مقام‌های امنیتی عراق نیز می‌گویند کاهش دسترسی به اطلاعات، پهپادها و پشتیبانی لجستیکی آمریکا می‌تواند مبارزه با بقایای این گروه را دشوارتر کند؛ دولت مرکزی در مقابل می‌گوید نیروهای عراقی برای مقابله با این تهدید آمادگی دارند.
رسانه‌های ایران خروج آمریکا را چگونه روایت کردند؟
رسانه‌های نزدیک به حکومت ایران خروج نیروهای آمریکایی را عمدتاً در قالب «پایان اشغال»، «پیروزی مقاومت» و بازگشت حاکمیت عراق پوشش داده‌اند. خبرگزاری تسنیم در گزارشی با عنوان «پایان رسمی حضور نظامی آمریکا در عراق؛ روز حاکمیت و آزمون بزرگ بغداد» حضور آمریکا از سال ۲۰۰۳ را اشغال توصیف کرده و نقش گروه‌های موسوم به مقاومت و ایران در جنگ با داعش و فشار برای خروج نیروهای آمریکایی را برجسته ساخته است. در گزارش دیگری این خبرگزاری، خروج آمریکا نتیجه «سال‌ها مقاومت» توصیف شده و مراسمی در بغداد با تأکید بر نقش ایران و قاسم سلیمانی بازتاب یافته است.
رسانه‌هایی مانند مهر نیز سخنان رهبران گروه‌های مسلح عراقی را برجسته کرده‌اند که خروج آمریکا را پیروزی «مقاومت» می‌دانند، اما همزمان تأکید دارند خروج نیروهای خارجی لزوماً به معنای پایان فعالیت یا تحویل سلاح این گروه‌ها نیست. در مقابل، در پوشش رسمی بغداد بر «حاکمیت ملی»، تقویت ارتش و ادامه روابط سیاسی، اقتصادی و امنیتی با آمریکا تأکید بیشتری دیده می‌شود.
خروج آخرین نیروهای آمریکایی پایان یک دوره ۲۳ ساله در عراق است، اما بسیاری از مسائل باقی‌مانده از این دوره همچنان حل نشده‌اند: آینده گروه‌های مسلح و حشد شعبی، رابطه بغداد با تهران و واشنگتن، امنیت اقلیم کردستان، خطر بازگشت داعش و شکل روابط امنیتی عراق با آمریکا از این پس، مهم‌ترین موضوعاتی هستند که مرحله پس از خروج را شکل خواهند داد.
اخبار روز