ترامپ، در حال سخنرانی در مجمع عمومی سازمان ملل متحد، ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۶ / ۳۱ شهریور ۱۴۰۵ (عکس از AFP)
محمدرضا نیکفر
پنجشنبه ۲ مهر ۱۴۰۵
نطق دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در مجمع عمومی سازمان ملل متحد در تاریخ ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۶ (۳۱ شهریور ۱۴۰۵) را می‌توان گونه‌ای بیانیه دانست، بیانیه‌ای در مورد اینکه وضع جهان از دید دسته‌ٔ حاکم بر آمریکا چگونه باید باشد.[1]
این بیانیه هراس‌آور است، به‌خاطر تهدیدهایی که متوجه جهانیان می‌کند، به‌ویژه اگر آن را برنامه‌ٔ یک ابرقدرت با نیرویی عظیم بدانیم. اما اگر به آن به‌عنوان رجزخوانی‌هایی برای پوشاندن افول قدرت هم گوش کنیم، باز باید ما را بترساند، از این نظر که این افول گویا قرار نیست به‌آرامی پیش رود، بلکه با بسی درگیری‌‌ها و بحران‌ها همراه خواهد بود.
نکته‌ٔ چشمگیر در مورد نطق‌های ترامپ در سازمان ملل متحد تعارض آشتی‌ناپذیر میان رویکرد یک‌جانبه‌گرایانه و سلطه‌جویانه‌ٔ او با نظم بین‌المللی چندجانبه‌ای است که سازمان ملل متحد برای نگهداری از آن تأسیس شده است. منشور ملل متحد بر پایه‌ٔ برابری حاکمیت دولت‌ها و امنیت جمعی بنا شده است. در مقابل، دکترین ترامپ روابط بین‌الملل را ساختاری با بازیِ حاصلِ جمع صفر تعریف می‌کند، یعنی چونان رقابتی که بُرد یکی مستلزم باخت دیگری است.
در این چارچوب، مفهوم حاکمیت ملی گزینشی اِعمال می‌شود: برای ایالات متحد آمریکا مطلق و خدشه‌ناپذیر است، اما برای کشورهای ضعیف‌تر یا دولت‌های ناهمسو مشروط و قابل نقض است. این رویکرد نهادهای چندجانبه و حقوق بین‌الملل را آشکارا ذیل قدرت قهری نظامی و اقتصادی آمریکا قرار می‌دهد. راه‌حلِ مسئله‌ٔ مهاجرت هم از زاویه‌ٔ اِعمال حاکمیت به‌صورت بستن درهای خودش دیده می‌شود. به همین صورت، مسئله‌ٔ بحران جهانی آب‌وهوایی/اقلیمی انکار می‌شود، انگار گرمایش از مرزهای آمریکا عبور نمی‌کند.
ترامپ در دوره‌ٔ نخست ریاست‌جمهوری‌اش تریبون ملل متحد را به عرصه‌ای برای اعلام برتری ملی‌گرایی بر «حاکمیت جهانی» بدل کرد. این راهبرد با خروج یک‌جانبه از پیمان‌هایی نظیر برجام، توافق پاریس، و شورای حقوق بشر همراه بود.
با بازگشت ترامپ به قدرت، رویکرد او از تقابل کلامی به مشروعیت‌بخشی به مداخله‌ٔ نظامی برون‌مرزی گسترش یافت. پس از سخنرانی سال ۲۰۲۵، که در آن مدعی پایان دادن به چندین منازعه‌ٔ بین‌المللی شد، سخنرانی سپتامبر ۲۰۲۶ بر زمینه‌ٔ تنش‌های حاد نظامی، از جمله تقابل جنگی با ایران و مداخله‌های منطقه‌ای در آمریکای لاتین ایراد شد.
سخنرانی ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۶
ترامپ نطقش را مثل همیشه با ستایش از خودش آغاز کرد. محل سخنرانی مجمع عمومی سازمان ملل متحد بود و او فراموش نکرد که با افتخار بگوید آمریکا از کمک خود به این نهاد کاسته است. او همچنین به دیوان کیفری بین المللی (مستقر در لاهه) که از جمله به جرایم نسل‌کشی، جنایت علیه بشریت، و جنایت جنگی رسیدگی می‌کند تاخت و گفت «از همهٔ کشورهایی که عضو دادگاه کیفری بین المللی‌اند می خواهم فوراً رسماً از این نهاد سرکش کناره گیرند».
ترامپ در نشست سپتامبر ۲۰۲۶ به دفاع تمام‌عیار از یک‌جانبه‌گرایی، آن‌هم در شکل نظامی‌اش پرداخت.
او با توجیه کارزار نظامی و اِعمال تحریم علیه ایران آن را «پاک کردن حساب ناتمام گذشته» نامید و اخطار کرد که ایران یا باید تن به پذیرش شرط‌های «واشنگتن» بدهد، یا با خطر نابودی کامل مواجه خواهد شد.[۲]
ترامپ در نطقش فخرفروشانه از دخالت در ونزوئلا یاد کرد و هشدار داد که اجازه‌ٔ حضور هیچ تهدیدی را در نیمکره‌ٔ غربی نخواهد داد. از این رویکرد به‌مثابهٔ احیای دکترین مونرو در شکلی خشن یاد می‌شود. آمریکا بر پایه‌ٔ اصلی که جیمز مونرو، رئیس‌جمهور وقت آمریکا در سال ۱۸۲۳، اعلام کرد، به آمریکای جنوبی به‌مثابهٔ حیاط خلوت خودش می‌نگرد. در تقریر ترامپ از این اصل، کانادا و گرینلند و کل نیمکره‌ٔ غربی حوزه‌ٔ اقتدار بی‌منازع آمریکا به حساب می‌آیند. آمریکا حتی روابط سیاسی و اقتصادی کشورهای این منطقه را با کشورهایی که فرمان‌بردار نباشند تهدید مستقیمی علیه خودش تلقی می‌کند.
ترامپ در سخنرانی ۲۲ سپتامبر به ستایش از هوش مصنوعی [هوشواره] پرداخت، آن را «اَبَرهوش» خواند، و با لزوم کنترل شدن آن مخالفت کرد. او گفت همان افرادی که نگران خطر گرمایش جهانی بودند اکنون در مورد هوش مصنوعی هشدار می‌دهند. او گفت آمریکا در عرصه‌‌ٔ هوش مصنوعی، عرصه‌ای که آن را فراتر از انقلاب صنعتی خواند، ابرقدرت باقی خواهد ماند.
نظم جهانی
نظم جهانی مطلوب از دید ترامپ چنان نظمی است که در آن آمریکا به‌عنوان ابرقدرت اقتصادی-نظامی ظاهر می‌شود و تنها در صورتی بر سر قراردادی می‌ماند که برایش سود مستقیم و ملموسی داشته باشد. اما سود «اول آمریکا» یکسان میان آمریکاییان تقسیم نمی‌شود. ترامپ با ظاهرسازی بسیار کمتری نسبت به پیشینیان خودش به نفع طبقه‌ٔ سرمایه‌داری که از خود خصلت اربابی نشان می‌دهد عمل می‌کند.
در برخی تظاهراتی که علیه ترامپ در آمریکا صورت گرفته، مردم شعار ضدّسلطنتی داده‌اند، یعنی گفته‌اند اعتراض دارند به اینکه شخص اول مملکتشان منش سلطانی پیش گیرد. در بحث‌های نظری دربارهٔ نظم جدید جهانی نوعی ظنّ بازگشت به عصر سلاطین دیده می‌شود.[۳] زمانی گفته می‌شد که با ترامپ دوره‌ٔ نظم به‌اصطلاح «لیبرال» پس از جنگ جهانی دوم به پایان رسیده و جهان به عصر دوره‌ٔ پس از صلح وستفالی (۱۶۴۸) با ویژگی اتکا بر حاکمیت ملی دولت‌ها، توازن قوا میان قدرت‌های بزرگ، و رقابت بر سر منافع ملی بازگشته است. اکنون حتی می‌گویند نسبت به آن دوره پس‌رفت داریم: رفتارهایی دیده می‌شود که به دربارهای دودمانیِ پیش از قرن شانزدهم در اروپا شباهت دارد.
بازیگران اصلی در ظاهر دولت‌هایند، در باطن محفل‌ها و دسته‌ها، سرمایه‌داران، و دیوان‌سالارانی که اشرافیت نو را می‌سازند. آنان ورای نهادهای رسمی عمل می‌کنند، به شخص نمادین حاکم وفادارند، و پیوندهایی شبکه‌ای دارند. هدف نظم حفظ موقعیت برتر است، در درون کشور و در حیطه‌ٔ نفوذ منطقه‌ای و جهانی. جای قانون‌ها و نهادها را رانت و باج‌گیری می‌گیرد. حاکمیت قانون آشکارا استثناپذیر می‌شود و کانون قدرت مدام می‌تواند به بهانه‌ٔ وجود وضعیت استثنایی قانون را معلق کند.
اکنون اتحادیه‌ٔ اروپا و مجموعه‌ای از کشورهای دیگر با غُرولُندهایی از نظم ترامپی تبعیت می‌کنند. اما این وضع پایدار نیست. مردم این کشورها موضعی انتقادی دربارهٔ ترامپ و کوتاه آمدن دولت‌هایشان در برابر آمریکا دارند. در خودِ آمریکا هم بخش بزرگی از کسانی که به ترامپ رأی داده بودند از او رو برگردانده‌اند.
هژمونی واقعی جهانی بر تعادلی از اجبار و رضایت استوار است. آمریکا همواره زورگویی می‌کرده، اما در محدوده‌ای به قواعد چندجانبه پایبند بوده و یک اجماع نهادی ایجاد می‌کرده است. در رویکرد ترامپی، این مدل کنار گذاشته شده است. آمریکا حتی با متحدان دیرینه‌اش به‌عنوان سلطنت‌های دست‌نشانده برخورد می‌کند و به‌جای حقوق بین الملل، چانه‌زنی اجباری را نشانده است.
عملکرد نیرومند یک‌جانبه به آمریکا اجازه می دهد چیزی را نابود یا نظمی را مختل کند، اما حقانیت ساختاری لازم برای ساخت توافق‌های سیاسی پایدار یا تثبیت بحران های جهانی را ندارد. این رویکرد ظهور نظم جهانی چندقطبی یا چندمرکزی را تسریع می کند و قدرت‌های رقیب و بلوک‌های منطقه‌ای را به‌سوی ایجاد نهادها و پیمان‌های جایگزین سوق می‌دهد.
نحوه‌ٔ برخورد با ایران یک نمونه‌ٔ آشکار سیاستی با پیامد اختلال و تخریب است. جای پای آمریکا در منطقه سست‌تر و بدگمانی جهانی به آمریکا فراگیرتر شده است. مردم خودِ آمریکا هم نتیجه‌ٔ این سیاست مخرب را با اثری که بر روی اقتصادشان گذاشته می‌بینند.
مسئله‌ٔ ایران
گویا دیگر بعید است که ترامپ دهان بگشاید و حرفی دربارهٔ ایران نزند. گاهی می‌خواهد ایران را به عصر حجر برگرداند و گاهی به اوج عظمت؛ گاهی می‌خواهد کشور را نابود کند، گاهی با دولت آن به توافق برسد.
آنچه دولت آمریکا در نهایت از ایران می‌خواهد ادغام شدن در نظم منطقه‌ای و جهانیِ زیر سلطه‌ٔ آمریکاست. در آمریکا دولت ایران را سرکش می‌دانند. مشکلشان با آن دولت مرام و شیوه‌ٔ حکمرانی‌‌اش در داخل کشور نیست، تبعیت نکردن از نظم سلطه است.
نظم برقرار در ایران منافاتی با نظم سلطه ندارد: برپایه‌ٔ زورگویی و چپاول و بهره‌کشی است. کشور عملاً در تسخیر دلار است و کل سلسله‌مراتب طبقاتی با حد دسترسی به دلار تبیین‌شدنی است.
هم سرکشی، هم تبعیت: این دوسویگی به قطب‌بندی‌ای راه برده که از دیدی ژرفانگر گذرا و سطحی می‌نماید، اما واقعیت هم‌تافته‌ٔ پایداری که از زمان قدرت‌گیری رژیم ولایی ایجاد کرده برای کشور و مردم مُهلِک بوده است.
مسئله‌ای که ایجاد شده با یک ضربت در امتداد یک خط مستقیم حل نمی‌شود. تنها چاره رفتن به‌سوی وضعی با پیچیدگی کمتر است. این وضع آتش‌بس پایدار و پایان یافتن فشار تحریمی بر کشور و مردم است.
جنگ وضع را پیچیده‌تر می‌کند، بر فلاکت و درماندگی عمومی می‌افزاید و ممکن است نسل‌هایی را بیچاره سازد.
برای آمریکا ساده است که ویرانه‌ای به جا بگذارد. این خطر جدّی است. پس از هر امکانی برای تبلیغ صلح استفاده کنیم.
صلح خود مفهومی انتقادی است؛ تنها آن هنگام به معنای تسلیم نیست که اراده و حرکت و پشتیبانی مردمی را پشت سر داشته باشد و چشم‌اندازی به‌سوی وضع بهتر و گسترش پهنه‌ٔ امکان بگشاید.
–––––––––––––––––
[۱] متن کامل در اینجا
[۲] او از جمله با تکرار مداوم این نکته که شروع سرکشی ایران از بیش از نیم‌قرن پیش یعنی از پیش از انقلاب است نشان می‌دهد که بر خلاف تصور و ادعای دست‌نشاندگان و متوهمان در «اپوزیسیون» ایرانی، فرقی میان جمهوری اسلامی ایران و ایران قائل نیست.
[۳] بنگرید به عنوان نمونه به این مقاله:
Stacie E. Goddard and Abraham Newman (2025). Further Back to the Future: Neo-Royalism, the Trump Administration, and the Emerging International System. Cambridge University Press (Link)
از رادیو زمانه