چهارشنبه ۱ مهر ۱۴۰۵
مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا در حاشیهٔ مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک، پس از ماه‌ها توقف تماس‌های دیپلماتیک، بار دیگر امیدها به یافتن راهی برای پایان دادن به جنگ و حل کردن مناقشه بر سر تنگه هرمز را افزایش داده است. این گفت‌وگوها حدود سه ساعت ادامه داشت و با میانجیگری قطر انجام شد. دونالد ترامپ آن را «بسیار سازنده» توصیف کرده و گفته است برای رسیدن به توافق «تحرک زیادی» ایجاد شده است، اما ایران تأکید می‌کند که برخلاف برخی گزارش‌ها، از شروط خودش برای توافق عقب‌نشینی نکرده است.
عباس عراقچی، وزیر خارجهٔ ایران، و استیو ویتکاف و جرد کوشنر، فرستادگان ترامپ، طرف‌های اصلی این تماس‌ها بودند. با این حال، گفت‌وگوها رودررو انجام نشد. مقام‌های ایرانی به رویترز گفته‌اند پیام‌ها از طریق میانجی قطری منتقل شده و عراقچی نیز با شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخست‌وزیر و وزیر خارجهٔ قطر، دیدار کرده است. این نخستین تماس در این رده پس از فروپاشی توافق موقت آتش‌بس در ماه ژوئیه است.
ترامپ پس از مذاکرات گفت ویتکاف و کوشنر «نشست بسیار سازنده‌ای» با میانجی‌های ایران داشته‌اند و افزود: «فکر می‌کنم تحرک زیادی برای رسیدن آنها به توافق وجود دارد.» ویتکاف نیز مذاکرات را «دلگرم‌کننده، سازنده، و موفق» خوانده و احتمال ادامه یافتن گفت‌وگوها در آیندهٔ نزدیک مطرح شده است. این لحن با سخنان تهدیدآمیز ترامپ در مجمع عمومی سازمان ملل متحد، که چند ساعت پیش ایران را میان توافق و «نابودی» مخیّر کرده بود، تفاوت محسوسی داشت.
در تهران، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه، اصل تماس‌ها را تأیید کرد، اما گزارش‌ها دربارهٔ کنار گذاشته شدن شروط ایران را رد کرد. او گفت تعامل با طرف آمریکایی از طریق میانجیگری قطر صورت گرفته و هدف آن انتقال شروط ایران بوده است، از جمله «پایان یافتن جنگ در همهٔ ابعاد»، توقف اقدامات نظامی آمریکا، پایان محاصرهٔ دریایی و «جنگ اقتصادی»، و آزادسازی دارایی‌های ایران. به این ترتیب، دو طرف با وجود ازسرگیری تماس‌ها، هنوز از تغییر رسمی مواضع اصلی‌شان سخن نگفته‌اند.
یکی از مهم‌ترین محورهای مذاکرات، سرنوشت تنگه هرمز است. ایران در روزهای اخیر اعلام کرده آماده است در صورت کاهش فشار نظامی آمریکا و رفع محاصره بنادر ایران، این آبراه حیاتی را ظرف هفت روز بازگشایی کند. تهران پیش‌تر مجموعه‌ای از شروط را برای بازگشایی کامل تنگه مطرح کرده بود و گزارش‌هایی درباره کاهش این شروط منتشر شد، اما وزارت خارجه ایران اکنون بر باقی ماندن خواسته‌های اصلی تأکید دارد.
مناقشه بر سر نحوه کنترل کشتیرانی در هرمز یکی از دلایل اصلی فروپاشی تفاهم موقت دو کشور در تابستان بود. ایران خواهان نقش بیشتر در کنترل تردد کشتی‌ها و دریافت هزینه خدمات ناوبری است، در حالی که واشنگتن با این خواسته مخالفت کرده است. گاردین می‌گوید یکی از راه‌حل‌های مورد بحث می‌تواند پذیرش مسیر کشتیرانی‌ای باشد که بخش عمده آن از آب‌های ایران می‌گذرد و در آن تهران به جای عمان نقش اصلی‌تری در کنترل ناوبری داشته باشد.
فشار برای رسیدن به توافق تنها متوجه تهران نیست. ادامه اختلال در تنگه هرمز و تشدید درگیری‌ها در یمن عرضه انرژی را مختل کرده و قیمت سوخت را در آمریکا بالا برده است. جمهوری‌خواهان نیز در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای نوامبر با پیامدهای سیاسی جنگ روبه‌رو هستند. در سوی دیگر، ایران زیر فشار فزاینده تحریم‌ها و محاصره دریایی آمریکا قرار دارد که صادرات نفت و دسترسی تهران به ارز خارجی را به‌شدت محدود کرده است.
بازار نفت به خبر مذاکرات واکنش فوری نشان داد. بهای نفت برنت به زیر ۱۰۰ دلار در هر بشکه سقوط کرد و به پایین‌ترین سطح در حدود دو هفته اخیر رسید. صبح چهارشنبه برنت در محدوده ۹۸ دلار معامله می‌شد و امید به کاهش تنش میان تهران و واشنگتن یکی از عوامل اصلی این کاهش عنوان شده است.
در همین حال مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران، قرار است امروز در مجمع عمومی سازمان ملل سخنرانی کند. او پیش از این از مذاکره با آمریکا حمایت کرده و تفاهم ۲۷ خرداد میان تهران و واشنگتن را همچنان نقطه آغاز حل اختلاف‌ها دانسته است. انتظار می‌رود پزشکیان در عین تأکید بر آمادگی برای مذاکره، حملات آمریکا به ایران و آنچه «استاندارد دوگانه» کشورهای غربی در قبال جنگ ایران و جنگ غزه می‌خواند، محکوم کند.
مذاکرات سه‌ساعته نیویورک هنوز به توافق مشخصی منجر نشده و دو طرف نیز از تغییر رسمی شروط خود خبر نداده‌اند. با این حال، طولانی بودن گفت‌وگوها، ارزیابی مثبت نمایندگان آمریکا و تأیید تهران بر ادامه مسیر دیپلماتیک، این تماس‌ها را به مهم‌ترین تحول در مناسبات ایران و آمریکا طی ماه‌های اخیر تبدیل کرده است. اکنون مسئله اصلی این است که آیا تماس‌های نیویورک می‌تواند به توافقی درباره توقف جنگ، رفع محاصره بنادر ایران و بازگشایی کامل تنگه هرمز منجر شود یا اختلاف بر سر شرایط اجرای این اقدامات بار دیگر مذاکرات را متوقف خواهد کرد.
از اخبار روز