یکشنبه ۲۹ شهریور ۱۴۰۵
الف. هوش‌یار – اندیشۀ نو
انتخاباتی که جنگ وارد صندوق آن شده است
از ۱۸ تا ۲۰ سپتامبر، روسیه ۴۵۰ نماینده دومای جدید را انتخاب می‌کند؛ ۲۲۵ نفر از فهرست‌های حزبی و ۲۲۵ نفر از حوزه‌های تک‌نماینده‌ای. این نخستین انتخابات دومای روسیه از زمان آغاز جنگ تمام‌عیار اوکراین در فوریه ۲۰۲۲ است.
در انتخابات پنج حزب اصلی حضور دارند: روسیه متحد، حزب کمونیست، «حزب لیبرال دموکرات روسیه»، روسیه عادل و «مردم جدید». هیچ‌یک از این احزاب در سطح رسمی با جنگ اوکراین مخالفت نمی‌کنند؛ عمدهٔ نامزدهای صریحاً ضدجنگ از رقابت حذف شده‌اند.
حزب کمونیست روسیه که از قوی ترین احزاب بعد از حزب روسیهٔ متحد است با شعار «صلح از راه پیروزی» وارد انتخابات شده است و نه آتش‌بس. زیوگانوف رهبر این حزب در سخنان انتخاباتی منتشرشده در ۱۴ سپتامبر گفت بدون شکست «نازیسم، فاشیسم و باندریسم» صلحی به دست نمی‌آید؛ او انتقادش از حکومت را بیشتر متوجه سیاست‌های اقتصادی و نابرابری متمرکز کرده است.
شاید مهم‌ترین ویژگی انتخابات ۲۰۲۶ این نباشد که چه کسی برنده خواهد شد. حزب «روسیه متحد» در نظام سیاسی به‌شدت کنترل‌شده روسیه همچنان نیروی مسلط است و بیشتر مخالفان صریح جنگ امکان حضور مؤثر در انتخابات را نیافته‌اند. حتی حزب یابلوکو، که خواهان پایان عملیات نظامی شده بود، پس از حکم دیوان عالی از انتخابات کنار گذاشته شد.
اهمیت انتخابات جای دیگری است: جنگ برای نخستین بار نه صرفاً پس‌زمینه سیاست روسیه، بلکه بخشی از خودِ سازوکار بازتولید قدرت سیاسی شده است.
۱۸۶ نفر از شرکت‌کنندگان عملیات نظامی در اوکراین نامزد انتخابات دوما شده‌اند. ولادیمیر پوتین پیش‌تر سربازان بازگشته از جبهه را بخشی از «نخبگان جدید» روسیه خوانده است. رویترز این احتمال را مطرح می‌کند که ورود گسترده‌تر کهنه‌سربازان به دوما به کرملین اجازه دهد خدمت نظامی را نه فقط وظیفه‌ای میهنی، بلکه یکی از مسیرهای صعود اجتماعی و سیاسی معرفی کند. در چنین صورتی، جنگ دیگر فقط چیزی نیست که دولت باید آن را برای مردم توضیح دهد. جنگ شروع به تولید سیاستمدار، منزلت اجتماعی و مسیر ارتقای سیاسی می‌کند.
خود ولادیمیر پوتین این انتخابات را آشکارا در متن جنگ قرار داده است. او در پیام انتخاباتی‌اش گفت این کارزار «در شرایط عملیات ویژه نظامی» برگزار می‌شود و آن را انتخاباتی «تا حد زیادی تعیین‌کننده» توصیف کرد.
اما جنگ اکنون بیش از گذشته وارد زندگی روزمره روس‌ها نیز شده است. حملات پهپادی اوکراین به عمق خاک روسیه افزایش یافته، پالایشگاه‌ها هدف قرار گرفته‌اند، اختلال در سوخت پدید آمده و نگرانی درباره احتمال بسیج تازه پس از انتخابات در فضای سیاسی مطرح شده است. پوتین شایعات مربوط به بسیج بعد از انتخابات را «چرند» و تلاشی برای ایجاد وحشت خوانده است.
انتخابات روسیه معنایی دوگانه پیدا می‌کند.
کرملین می‌تواند بگوید: کشور در جنگ است؛ تهدید خارجی در حال افزایش است؛ پس انسجام داخلی ضروری است.
منتقدان، حتی در محدوده تنگ اپوزیسیون قانونی، می‌توانند همان اضطراب را از سوی دیگر بیان کنند: جنگ طولانی شده است؛ هزینه آن به داخل روسیه آمده است؛ جامعه به صلح و بازگشت به زندگی عادی نیاز دارد.
حزب «مردم جدید» نمونه جالبی است. رهبر آن در آغاز کارزار انتخاباتی وعده داد سیاست روسیه باید «از سیاست ترس به سیاست اعتماد» حرکت کند و در عین حال پذیرفت که پایان سریع‌تر عملیات نظامی برای مردم اهمیت دارد. این حزب البته موضع ضدجنگ صریحی ندارد و می‌گوید صلح باید موقعیت روسیه را حفظ کند.
بنابراین حتی در محدوده سیاست رسمی روسیه نیز می‌توان جاپای یک پرسش بزرگ‌تر را دید: این جنگ تا کجا ادامه خواهد یافت؟ و درست در همین لحظه است که لاوروف، وزیر امور خارجه از «جنگ بسیار کوتاه» سخن می‌گوید.
دو روز پیش از آغاز رأی‌گیری، سرگئی لاوروف جمله‌ای گفت که به‌سختی می‌توان زمان‌بندی آن را نادیده گرفت. او گفت روسیه قصد حمله به اروپا را ندارد، اما اگر اروپا به روسیه حمله کند، «این دیگر جنگی کاملاً متفاوت خواهد بود و بسیار کوتاه خواهد بود».
لاوروف کلمه «هسته‌ای» را به زبان نیاورد. بنابراین توصیف سخنان او به‌عنوان تهدید صریح هسته‌ای دقیق نیست. با این حال، عبارت «جنگ کاملاً متفاوت» و تأکید بر کوتاه بودن آن، در متن بازدارندگی میان روسیه و قدرت‌های هسته‌ای ناتو، عمداً فضای تفسیر گسترده‌ای باقی می‌گذارد.
مهم‌تر آنکه در همان سخنرانی، لاوروف موضوع انتخابات را نیز مطرح کرد و غرب را به تلاش برای دخالت در انتخابات دوما متهم کرد. او همچنین گفت استقرار نیروهای نظامی غربی در اوکراین از نظر مسکو به معنای اعلام «جنگ مستقیم» اروپا علیه روسیه خواهد بود.
پس در روایت لاوروف، سه موضوع کنار یکدیگر قرار می‌گیرند: انتخابات روسیه، جنگ اوکراین و خطر جنگ مستقیم با اروپا.
این هم‌زمانی ثابت نمی‌کند که هشدار او صرفاً یک مانور انتخاباتی بوده است. چنین نتیجه‌ای بدون شواهد داخلی کرملین قابل اثبات نیست. اما نشان می‌دهد که سیاست خارجی و سیاست انتخاباتی روسیه دیگر به‌آسانی از یکدیگر جدا شدنی نیستند.
آن سوی مرز، اروپا هم دارد زبان خود را تغییر می‌دهد
مسئله هنگامی پیچیده‌تر می‌شود که ببینیم آنچه لاوروف «آماده‌شدن اروپا برای جنگ» می‌نامد، کاملاً ساخته تبلیغات روسیه نیست. روز ۱۸ سپتامبر، درست همزمان با آغاز رأی‌گیری در روسیه، امانوئل مکرون رهبران احزاب پارلمانی و چهره‌های اصلی سیاسی فرانسه را به کاخ الیزه دعوت کرد. این جلسه، یک جلسهٔ عادی سیاسی نبود. رئیس اطلاعات خارجی فرانسه، رئیس اطلاعات داخلی، رئیس اطلاعات نظامی، دبیرکل دفاع و امنیت ملی و مدیرکل انرژی در جلسه حاضر شدند و پشت درهای بسته درباره دو بحران گزارش دادند: اوکراین و خاورمیانه.
مکرون پس از جلسه گفت تهدید هیبریدی روسیه علیه فرانسه و اروپا در هفته‌های اخیر افزایش یافته است. او به تلاش برای حمله پهپادی به فرودگاه لایپزیگ، حوادث هوایی و دریایی و مجموعه‌ای از اقدامات خصمانه منتسب به روسیه اشاره کرد و دستور افزایش حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی، صنایع دفاعی و سامانه‌های سایبری فرانسه را داد.
آلمان نیز در هفته‌های اخیر از خرابکاری، جاسوسی، عملیات اطلاعاتی و حملات پهپادی سخن گفته است. وزیر خارجه آلمان در اول سپتامبر گفت رفتار روسیه بخشی از مجموعه تلاش‌ها برای «بی‌ثبات‌سازی، انتشار اطلاعات نادرست، تهدید و خرابکاری» در اروپا است. در لهستان نیز نگرانی درباره عبور جنگ از مرز اوکراین به قلمرو ناتو شدت گرفته است.
بنابراین اروپا نیز وارد همان منطق امنیتی شده است: تهدید دارد نزدیک‌تر می‌شود؛ جامعه باید آماده باشد؛ زیرساخت‌ها باید محافظت شوند؛ ظرفیت نظامی باید افزایش یابد.
دو آینه روبه‌روی یکدیگر
اینجا با پدیده خطرناک‌تری از تبلیغات ساده روبه‌رو می‌شویم. فرض کنیم هیچ‌کدام از دو طرف درباره همه چیز دروغ نمی‌گویند. روسیه واقعاً افزایش بودجه نظامی اروپا، توسعه ظرفیت‌های ناتو و بحث درباره حضور نیروهای اروپایی در اوکراین را می‌بیند. اروپا نیز واقعاً با پهپادها، خرابکاری‌ها، عملیات سایبری و فعالیت‌هایی مواجه شده که برخی دولت‌ها آنها را به روسیه نسبت داده‌اند.
مشکل از جایی آغاز می‌شود که اقدام دفاعی یک طرف، در دستگاه ادراکی طرف دیگر به شاهدی برای قصد تهاجمی تبدیل شود.
اروپا می‌گوید چون روسیه خطرناک‌تر شده باید مسلح‌تر شویم. مسکو می‌گوید چون اروپا مسلح‌تر می‌شود، ثابت می‌شود که برای جنگ با روسیه آماده می‌شود. اروپا سپس افزایش تهدیدهای روسیه را دلیل دیگری برای افزایش آمادگی نظامی می‌داند. و حلقه دوباره آغاز می‌شود.
در ادبیات روابط بین‌الملل این وضعیت را «معمای امنیت» می‌نامند: دو طرف ممکن است بخشی از اقدامات خود را دفاعی بدانند، اما حاصل جمع رفتارشان امنیت کمتری برای هر دو ایجاد کند. اما انتخابات این چرخه را خطرناک‌تر می‌کند زیرا ترس فقط یک مسئله نظامی نیست؛ سرمایه سیاسی نیز تولید می‌کند.
در روسیه، تهدید اروپا می‌تواند استدلال کرملین درباره ضرورت وحدت ملی، ادامه جنگ و تقویت دولت را معتبر تر جلوه دهد.
در اروپا، سخنان لاوروف درباره «جنگ بسیار کوتاه» می‌تواند استدلال دولت‌هایی را تقویت کند که می‌گویند افزایش هزینه نظامی، تقویت ناتو و آماده‌سازی جامعه برای بحران دیگر یک انتخاب سیاسی نیست، بلکه ضرورتی امنیتی است.
هر طرف می‌تواند سخنان طرف مقابل را در برابر مردم خودش روی میز بگذارد و بگوید: دیدید؟ ما بی‌دلیل هشدار نمی‌دادیم. این به معنای وجود توطئه یا هماهنگی میان دو طرف نیست. برعکس، خطر اصلی دقیقاً در این است که برای پیشرفت این چرخهٔ باطل، هماهنگی هم لازم نیست. هر بازیگر بر اساس منطق سیاسی و امنیتی خودش رفتار می‌کند و در پایان رفتار همه آنها می‌تواند به یک نتیجه مشترک منجر شود: عادی‌شدن انتظار جنگ.
خاورمیانه وارد صحنه می‌شود
جلسه محرمانه الیزه فقط درباره روسیه نبود. رؤسای اطلاعاتی و امنیتی فرانسه درباره جنگ خاورمیانه نیز گزارش دادند. مکرون به‌صراحت گفت بسته‌شدن هرمز و جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران باعث افزایش شدید قیمت انرژی و فشار بر زندگی فرانسوی‌ها شده است.
این اتصال اهمیت زیادی دارد. جنگ اوکراین دیگر بحران جداگانه‌ای در شرق اروپا نیست و جنگ ایران نیز فقط بحرانی در خاورمیانه نیست. انرژی، حمل‌ونقل دریایی، تورم، بودجه نظامی و امنیت داخلی این جبهه‌ها را به یکدیگر متصل می‌کنند.
در نتیجه، شهروند فرانسوی ممکن است هزینه جنگ خاورمیانه را در پمپ بنزین ببیند، دولت لهستان خطر جنگ اوکراین را در آسمان خود احساس کند و رأی‌دهنده روس نگران باشد که پس از انتخابات دوباره برای جبهه سرباز خواسته شود. جغرافیای جنگ گسترده‌تر از جغرافیای میدان نبرد شده است.
انتخاباتی برای دوران جنگ
شاید به همین دلیل انتخابات روسیه را نباید صرفاً انتخاباتی دانست که «در زمان جنگ» برگزار می‌شود. این می‌تواند انتخاباتی باشد که نشان می‌دهد جنگ چگونه خود را به یک نظم سیاسی تبدیل می‌کند.
وقتی نزدیک به دویست نظامی سابق وارد رقابت پارلمانی می‌شوند؛ وقتی رئیس‌جمهور انتخابات را در چارچوب جنگ تعریف می‌کند؛ وقتی وزیر خارجه دو روز پیش از رأی‌گیری از احتمال «جنگ بسیار کوتاه» با اروپا حرف می‌زند؛ و وقتی همان هفته رهبران فرانسه پشت درهای بسته گزارش رؤسای دستگاه‌های اطلاعاتی را درباره تهدید روسیه می‌شنوند، دیگر مرز میان سیاست داخلی و سیاست خارجی چندان روشن نیست.
اما شاید خطرناک‌ترین اشتباه این باشد که از همه این نشانه‌ها نتیجه بگیریم جنگ بزرگ روسیه و اروپا اجتناب‌ناپذیر شده است. شواهد موجود هنوز چنین چیزی را ثابت نمی‌کنند. آنچه شواهد نشان می‌دهند ظریف‌تر و شاید نگران‌کننده‌تر است: ساختار سیاسی دو طرف دارد برای امکان جنگ جا باز می‌کند.
روسیه انتخابات برگزار می‌کند و جنگ را در زبان انتخابات وارد می‌کند. اروپا زیرساخت‌هایش را برای رویارویی احتمالی آماده می‌کند. هر طرف سخنان دیگری را برای توضیح اقدامات خودش به کار می‌گیرد. در چنین فضایی، خطر فقط این نیست که کسی روزی تصمیم بگیرد جنگی بزرگ آغاز کند. خطر آن است که مجموعه‌ای از تصمیم‌های کوچک، هر یک ظاهراً عقلانی و دفاعی، فضایی بسازد که در آن چیزی که چند سال پیش ناممکن به نظر می‌رسید، ابتدا قابل تصور، سپس قابل برنامه‌ریزی و سرانجام «ضروری» جلوه کند.
و شاید مهم‌ترین معنای انتخابات این هفته روسیه نیز همین باشد: مردم در حال رأی‌دادن در میانه یک جنگ‌اند؛ اما پرسش بزرگ‌تر این است که آیا اروپا و روسیه، بی‌آنکه رسماً چنین تصمیمی گرفته باشند، آرام‌آرام در حال ساختن سیاستی برای دوران گسترش جنگ از اوکراین به سراسر اروپا هستند؟