شنبه ۲۸ شهریور ۱۴۰۵
امید مجد – اندیشهٔ نو*: در تازه‌ترین گزارشی که هیئت حقیقت‌یاب مستقل سازمان ملل متحد دربارهٔ ایران به شورای حقوق بشر این سازمان ارائه داده است تصویری گسترده و نگران‌کننده از نقض‌های جدّی حقوق بشر در جریان اعتراض‌های سراسری دی ۱۴۰۴ و همچنین پیامدهای انسانی درگیری‌های نظامی از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴) ترسیم شده است. این گزارش به تاریخ ۱۸ سپتامبر ۲۰۲۶ (۲۷ شهریور ۱۴۰۴)، که بر پایهٔ صدها مصاحبه، بررسی اسناد، تصویرهای ماهواره‌یی، و تحلیل‌های تخصصی تهیه شده است، به‌دلیل همکاری نکردن دولت ایران و همچنین بی‌پاسخ ماندن درخواست‌های دریافت اطلاعات از آمریکا و اسرائیل، با محدودیت‌های جدّی مواجه بوده است.
سرکوب اعتراض‌ها و قطعی گستردهٔ اینترنت
به گفتهٔ هیئت حقیقت‌یاب، اعتراض‌های دی ۱۴۰۴ به همهٔ ۳۱ استان ایران گسترش یافت و طیف وسیعی از شهروندان، از جمله خانواده‌ها و کودکان، در آن مشارکت داشتند. دولت ایران در ۸ ژانویه ۲۰۲۶ (۱۸ دی ۱۴۰۴) دست به قطع کامل اینترنت و ارتباطات موبایل زد که پنج ماه ادامه یافت و طولانی‌ترین قطعی اینترنت ثبت‌شده در جهان توصیف شده است. میزان اتصال و ارتباط دیجیتال در این دوره به کمتر از ۳۰درصد رسید و فقط گروه‌های خاصی با استفاده از «سیم‌کارت‌های سفید» امکان دسترسی محدود داشتند.
این قطع ارتباطات پیامدهای گسترده‌ای بر زندگی روزمره مردم گذاشت: از اختلال در خدمات درمانی و امدادی گرفته تا توقف فعالیت‌های اقتصادی، آموزشی، و ارتباطی. هیئت حقیقت‌یاب تأکید می‌کند که این اقدام نه‌تنها مانع جریان آزاد اطلاعات شد، بلکه به‌طور مستقیم جان معترضان و شهروندان را در شرایط اضطراری به خطر انداخت.
خشونت گستردهٔ نیروهای امنیتی
گزارش ارائه شده به شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد از استفادهٔ گستردهٔ نیروهای امنیتی و انتظامی ایران از سلاح‌های ساچمه‌یی فلزی، گلوله‌های جنگی، و شلیک مستقیم گاز اشک‌آور به سر و صورت معترضان خبر می‌دهد. در موارد متعدد، تیراندازی از پشت‌بام‌ها و ساختمان‌های دولتی صورت گرفته است. طبق آمار رسمی دولت ایران، ۳٬۰۳۸ نفر در جریان اعتراض‌ها کشته و بیش از ۲۵هزار نفر زخمی شده‌اند، اما هیئت حقیقت‌یاب می‌گوید شواهد مستقل نشان می‌دهد تعداد واقعی قربانیان بسیار بیشتر است.
کودکان قربانیان اصلی خشونت
بخش چشمگیری از گزارش به وضع کودکان اختصاص دارد. بر اساس یافته‌ها، دست‌کم ۲۲۱ کودک در جریان اعتراض‌ها جانشان را از دست داده‌اند که برخی فقط دوساله بوده‌اند. بسیاری از کودکان با آسیب‌های شدید چشمی ناشی از شلیک ساچمه‌ها مواجه شده‌اند. مواردی ثبت شده است که کودکان هنگام تماشای اعتراض‌ها از پنجرهٔ خانه یا در مسیر مدرسه هدف گلوله قرار گرفته‌اند.
حمله به مراکز درمانی و بازداشت‌های گسترده
هیئت حقیقت‌یاب گزارش می‌دهد که نیروهای امنیتی در موارد متعدد وارد بیمارستان‌ها شده، مجروحان را بازداشت کرده، و کارکنان درمانی را تهدید کرده‌اند. این وضع باعث شد بسیاری از مجروحان از ترس بازداشت شدن به مراکز درمانی مراجعه نکنند و برخی در همین روند جانشان را از دست بدهند. ده‌هاهزار نفر در جریان اعتراض‌ها بازداشت شده‌اند و بسیاری از آنان با شکنجه، سلول انفرادی، اعتراف‌گیری اجباری، و ناپدیدسازی قهری مواجه بوده‌اند.
اعدام‌های مرتبط با اعتراض‌ها
از ابتدای ۲۰۲۶ (دی ۱۴۰۴) تا کنون دست‌کم ۵۸ نفر با اتهام‌های امنیتی اعدام شده‌اند که اعدام ۲۹ نفر از آنان مستقیماً مرتبط با اعتراض‌های دی ۱۴۰۴ بوده است. بیش از ۷۰ نفر در معرض خطر اعدام قرار دارند. گزارش تأکید می‌کند که ایران از قوانین مبهمی مانند «جاسوسی»، «محاربه»، و «افساد فی‌الارض» برای صدور احکام سنگین استفاده کرده و حتی افراد زیر ۱۸ سال در زمان وقوع جرم نیز به اعدام محکوم شده‌اند، که نقض آشکار حقوق بین‌الملل است.
پیامدهای انسانی درگیری‌های نظامی ۲۰۲۶
در بخش دوم گزارش، هیئت حقیقت‌یاب به بررسی پیامدهای حمله‌های هوایی آمریکا و اسرائیل در جریان درگیری‌های ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴ به بعد) پرداخته است. بر اساس یافته‌ها، تا آوریل ۲۰۲۶ (اواسط فروردین) بیش از ۲٬۳۶۲ غیرنظامی کشته، ۳۲٬۳۱۴ نفر زخمی، و ۳٫۲ میلیون نفر آواره شده‌اند. زیرساخت‌های حیاتی از جمله بیمارستان‌ها، مدرسه‌ها، خانه‌های مسکونی، و شبکه‌های آب و برق آسیب گسترده دیده‌اند.
حمله به مدرسهٔ ابتدایی «شجره طیبه» در میناب
یکی از موارد برجسته در گزارش حمله به مدرسه‌ای در میناب در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴) است. این مدرسه آشکارا یک مرکز آموزشی غیرنظامی بوده و هیچ نشانه‌ای از استفادهٔ نظامی از آن وجود نداشته است. دو موشک به ساختمان اصابت کرد و کودکان، که پس از حملهٔ اول به نمازخانه منتقل شده بودند، در حملهٔ دوم جان باختند. طبق آمار رسمی، ۱۲۰ کودک و ۲۶ معلم کشته شدند. بررسی‌های مستقل نشان می‌دهد این حمله با موشک تاماهاوک آمریکا صورت گرفته و آمریکا در بررسی اولیه‌اش این واقعه را ناشی از «اطلاعات قدیمی» دانسته و مسئولیت آن را پذیرفته است.
حمله به مرکز ورزشی لامرد
در همان روز، مرکز ورزشی لامرد نیز هدف حمله قرار گرفت. کودکان برای فعالیت‌های ورزشی از این مکان استفاده می‌کردند. انفجار در بالاتر از سطح زمین و پخش ساچمه‌های تنگستنی باعث کشته شدن ۲۲ نفر و زخمی شدن ۱۰۰ تا ۱۷۰ نفر شد. کارشناسان تسلیحاتی این حمله را ناشی از شلیک و اصابت موشک Precision Strike (ضربهٔ دقیق) آمریکا دانسته‌اند، هرچند فرماندهی مرکزی آمریکا «سنتکام» مسئولیت را به گردن نگرفته است.
نتیجه‌گیری حقوقی
هیئت حقیقت‌یاب اعلام می‌کند که اقدامات دولت ایران در سرکوب اعتراض‌ها شامل قتل، شکنجه، زندان، آزار، و تعقیب می‌تواند مصداق جنایت علیه بشریت باشد. همچنین، حمله‌های آمریکا در میناب و لامرد نقض آشکار حقوق بین‌الملل بشردوستانه و اصل تفکیک میان هدف‌های نظامی و غیرنظامی ارزیابی شده است.
به‌علاوه، گزارش هیئت حقیقت‌یاب به‌طور ضمنی می‌گوید که دولت ایران از شرایط جنگی برای توجیه سرکوب استفاده کرده است. در چند بخش، هیئت حقیقت‌یاب اشاره می‌کند که دولت ایران اعتراض‌ها را «تهدید امنیت ملی» معرفی کرده، در فضای جنگی برخوردهای شدیدتر با مردم را توجیه کرده، و قوانین امنیتی مبهم را به میزان گسترده‌تری به‌کار برده است.
گزارش تأکید می‌کند که قربانیان سرکوب داخلی و تجاوز خارجی «جمعیتی واحد» هستند. در بخش نتیجه‌گیری، هیئت حقیقت‌یاب می‌گوید: «مردم ایران هم از سوی دولت خودشان و هم از سوی حمله‌های خارجی آسیب دیده‌اند. این وضع یک بحران انسانی چندلایه ایجاد کرده است.»
گزارش هیئت حقیقت‌یاب روشن و مستند بیان می‌کند که ایران در بحرانی دوگانه گرفتار شده است: سرکوب داخلی شدید از یک سو و حمله‌های خارجی گسترده از سوی دیگر.
در این گزارش، هم‌زمان عملکرد جمهوری اسلامی ایران به‌دلیل سرکوب گسترده و سیستماتیک داخلی و تجاوز نظامی آمریکا با حمله‌های هوایی مرگ‌بار به هدف‌های غیرنظامی محکوم شده است، دو روند موازی که به‌گفتهٔ هیئت حقیقت‌یاب، فشاری مضاعف بر جمعیت غیرنظامی ایران وارد کرده است.
* در تهیهٔ این گزارش از امکانات هوشواره استفاده شده است.