(تصویر افزودهٔ اندیشهٔ نو است.)
حمید آصفی
شنبه ۲۸ شهریور ۱۴۰۵
مسابقهٔ ۱۰ کیلومتر تهران در بوستان ولایت برگزار شد، رویدادی که انتشار تصاویر حضور زنان بدون حجاب اجباری در آن خیلی زود بحثی فراتر از ورزش ایجاد کرد.
مسابقهٔ ۱۰ کیلومتر تهران قرار بود یک رویداد ورزشی باشد؛ خط شروع، مسیر مسابقه، و خط پایان. اما تصاویری که از حضور زنان بدون حجاب اجباری منتشر شد معنای مسابقه را از چارچوب ورزش بیرون برد. زن‌ها تریبونی در اختیار نداشتند و بیانیه‌ای هم صادر نکردند؛ آنها فقط دویدند. اما همین دویدن در یک رویداد رسمی پرسشی بزرگ‌تر را پیش کشید: چرا رفتاری که برای بخشی از جامعه به امری عادی در زندگی روزمره تبدیل شده هنوز در نظام رسمی به‌عنوان تخلف دیده می‌شود؟
اهمیت این رویداد دقیقاً در همین شکاف است. برگزارکنندگان اعلام کرده بودند مقررات پوشش باید رعایت شود، اما در میدان مسابقه، بخشی از شرکت‌کنندگان انتخاب دیگری کردند. واکنش مسئولان ورزشی نیز نشان داد که میان مقررات اعلام‌شده و امکان اجرای آن فاصله‌ای وجود دارد. بنابراین، ماجرا صرفاً «بی‌حجابی در یک مسابقه» نیست؛ یک نهاد رسمی با واقعیتی اجتماعی روبه‌رو شده که دیگر به‌آسانی نمی‌توان آن را نادیده گرفت.
تحولات اجتماعی همیشه از جایی آغاز نمی‌شوند که سیاستمداران انتظارش را دارند. گاهی تغییر از دل رفتارهای معمولی بیرون می‌آید؛ رفتاری که در ابتدا ممکن است صرفاً انتخابی شخصی به نظر برسد، اما وقتی تکرار می‌شود، به یک الگوی اجتماعی تبدیل می‌شود و پیامد سیاسی پیدا می‌کند. بی‌حجابی نیز در بخش‌هایی از جامعه از «اعتراض موردی» فاصله گرفته و به بخشی از شیوهٔ زندگی روزمره تبدیل شده است.
این تغییر مهم است، چون مقاومت مدنی زمانی وارد مرحلهٔ تازه‌ای می‌شود که رفتار اعتراضی به‌جای آنکه فقط در لحظهٔ اعتراض رخ دهد، به رفتار عادی زندگی تبدیل شود.
اینجاست که تمایز آنتونی گیدنز میان «سیاست رهایی» و «سیاست زندگی» برای فهم این پدیده مفید می‌شود. گیدنز سیاست رهایی را معطوف به رها شدن از نابرابری، سلطه، و محدودیت می‌داند؛ در حالی که سیاست زندگی بیشتر به انتخاب دربارهٔ شیوهٔ زیستن، هویت، و خودتحقق‌بخشی مربوط است. به بیان ساده، اولی بیشتر می‌پرسد «چگونه از این محدودیت رها شویم؟» و دومی می‌پرسد «چگونه می‌خواهیم زندگی کنیم؟»
اگر این چارچوب را به ماجرای مسابقه تعمیم دهیم، اهمیت آن فقط در شکستن یک قاعده نیست. زنی که پیش‌تر ممکن بود بدون حجاب اجباری در خیابان رفتارش اعتراضی تلقی شود، اکنون می‌تواند همان انتخاب را در رفتن به دانشگاه، خرید، کافه، ورزش، یا شرکت در یک مسابقه انجام دهد؛ یعنی انتخابی که زمانی شکل مقاومت داشت به‌تدریج می‌تواند شکل زندگی بگیرد.
این تغییر رابطهٔ جامعه و حکومت را نیز دگرگون می‌کند. حکومت برای اجرای قاعده فقط به قانون نیاز ندارد، به سازوکار اجرایی، نهادهای همکار، و پذیرش اجتماعی نیز نیازمند است. وقتی یک رفتار در مقیاس گسترده تکرار شود، هزینهٔ کنترل کردن آن افزایش می‌یابد و نهادهای رسمی با فاصله‌ای روبه‌رو می‌شوند که میان مقررات و زندگی واقعی شکل گرفته است.
بنابراین، اهمیت این مسابقه در تعداد دونده‌ها یا حتی تصاویر پُربازدید آن خلاصه نمی‌شود. اهمیتش در تبدیل شدن یک انتخاب شخصی به یک واقعیت اجتماعی است. جامعه لزوماً با فریاد تغییر نمی‌کند؛ گاهی با تکرار انتخاب‌های کوچک تغییر می‌کند. وقتی این انتخاب‌ها از استثنا به عادت، و از عادت به شیوهٔ زندگی تبدیل شوند، دیگر فقط با «اعتراض» مواجه نیستیم، با شکل‌گیری یک زندگی بدیل روبه‌رو هستیم.
آن صبح، زنان ده کیلومتر دویدند. اما آنچه در خیابان دیده شد فقط حرکت چندصد دونده نبود، نشانه‌ای بود از اینکه بخشی از جامعه می‌خواهد دربارهٔ شیوهٔ زندگی‌اش خودش تصمیم بگیرد.
وقتی یک انتخاب شخصی به بخشی از زندگی روزمره تبدیل می‌شود، قدرت تا کجا می‌تواند آن را دوباره به «تخلف» تبدیل کند؟
از کانال تلگرام نویسنده