شنبه ۲۱ شهریور ۱۴۰۵
«زن، زندگی، آزادی» فقط نام یک اعتراض گسترده در ایران نیست، تجربه‌ای است از لحظه‌ای که مطالبات و تجربه‌های متفاوت اجتماعی، تا مدتی، در یک خواست مشترک به یکدیگر پیوند خوردند. مسئلهٔ زنان، آزادی‌های فردی و اجتماعی، کرامت انسانی، مشکلات اقتصادی، و نگرانی از آینده در قالب این جنبش به یکدیگر نزدیک شدند. اما شکل‌گیری جنبش اجتماعی لزوماً به معنای شکل‌گیری قدرت اجتماعی پایدار نیست. پرسش مهم پس از این تجربه آن است که چگونه می‌توان همبستگی میان گروه‌های مختلف را از همراهی مقطعی به رابطه، اعتماد، همکاری، و قدرت اجتماعی تبدیل کرد. این نوشته «زن، زندگی، آزادی» را از همین منظر بررسی می‌کند، به‌عنوان تجربه‌ای که مسئلهٔ امکان همکاری میان انسان‌های متفاوت و ساختن یک «ما»ی اجتماعی را پیش روی جامعه ایران قرار داد.
سالگرد «زن، زندگی، آزادی» فرصتی است برای بازاندیشی در تجربه‌ای که جامعه ایران در آن، برای مدتی، شکل دیگری از بودن در کنار یکدیگر را تجربه کرد. اهمیت این تجربه تنها در گستردگی اعتراض نبود، بلکه در لحظه‌ای بود که تجربه‌های پراکنده و گاه جدا از هم، به یکدیگر پیوند خوردند: تبعیض علیه زنان، مداخله در زندگی خصوصی، سرکوب سیاسی، ناامنی اقتصادی، بحران اجتماعی و نگرانی از آینده.
مرگ دختر ایران، ژینا امینی، به نمادی از یک مسئله بزرگ‌تر تبدیل شد؛ مسئله حق انسان برای انتخاب شیوه زندگی و تعیین سرنوشت خویش. «زن، زندگی، آزادی» توانست میان عرصه‌هایی که معمولاً جدا از هم دیده می‌شوند رابطه برقرار کند. «زن» مسئله برابری و رهایی از سلطه را به مرکز آورد، «زندگی» خواست برخورداری از امنیت، کرامت و امکان زیستن شایسته را نمایندگی کرد و «آزادی» بر حق انتخاب، خودمختاری و مشارکت در تعیین سرنوشت تأکید گذاشت. از همین رو، این شعار فراتر از یک مطالبه سیاسی مشخص، به بیان فشرده‌ای از خواست جامعه برای تغییر رابطه انسان با قدرت تبدیل شد.
اما میان شکل‌گیری یک جنبش اجتماعی و تبدیل شدن آن به قدرت اجتماعی پایدار تفاوتی اساسی وجود دارد. جنبش می‌تواند از انباشت نارضایتی‌ها شکل بگیرد و انرژی اجتماعی را به کنش جمعی تبدیل کند؛ اما زمانی ماندگار و اثرگذار می‌شود که این انرژی به رابطه، اعتماد، شبکه، همکاری و اشکال پایدار مشارکت تبدیل شود. قدرت اجتماعی نیز زمانی شکل می‌گیرد که این روابط بتوانند در طول زمان بر تصمیم‌ها و مناسبات جامعه اثر بگذارند. «زن، زندگی، آزادی» توانست بخش‌های بزرگی از جامعه را برای مدتی به یکدیگر نزدیک کند، اما این نزدیکی به اندازه کافی به رابطه‌های پایدار و قدرت اجتماعی سازمان‌یافته تبدیل نشد.
این فاصله را نمی‌توان به بی‌عملی یک گروه یا خطای یک جریان سیاسی تقلیل داد. جامعه مجموعه‌ای یکدست نیست؛ شبکه‌ای از گروه‌ها، منافع، هویت‌ها و تجربه‌های متفاوت است. زنان، کارگران، دانشجویان، معلمان، پرستاران، بازنشستگان، جوانان، اقوام مختلف، طبقات متوسط، فرودستان شهری و صاحبان کسب‌وکارهای کوچک، هر یک هزینه‌ها، اولویت‌ها و ظرفیت‌های متفاوتی برای مشارکت دارند. کارگری که خطر از دست دادن شغل و درآمد خانواده را پیش روی خود می‌بیند، تصمیمی متفاوت از دانشجویی می‌گیرد که هزینه مشارکتش شکل دیگری دارد. از این رو، پرسش درست این نیست که چرا همه به یک اندازه وارد میدان نشدند؛ بلکه این است که چه شرایطی مشارکت را برای گروه‌های مختلف ممکن یا ناممکن می‌کرد.
سرکوب، هزینه بالای سازمان‌یابی، ضعف نهادهای مدنی و صنفی، پراکندگی اجتماعی، بی‌اعتمادی تاریخی، رقابت‌های سیاسی و تفاوت در مطالبات، همگی در این گسست نقش دارند. جامعه‌ای که سال‌ها امکان تجربه همکاری مستقل و پایدار نداشته است، نمی‌تواند در یک مقطع بحرانی به‌طور خودکار اعتماد و سازمان‌یافتگی ایجاد کند. بنابراین، یکی از درس‌های مهم «زن، زندگی، آزادی» این است که همبستگی اجتماعی را نمی‌توان صرفاً با فراخوان و شعار ایجاد کرد؛ همبستگی باید در فرایند همکاری و تجربه مشترک ساخته شود.
از این منظر، مسئله اصلی پیدا کردن یک گروه برای رهبری دیگران نیست، بلکه ساختن رابطه‌ای میان گروه‌های متفاوت است؛ رابطه‌ای که در آن هیچ‌کس برای همکاری مجبور نباشد هویت، استقلال یا خواست خود را کنار بگذارد. «ما»ی اجتماعی زمانی شکل می‌گیرد که انسان‌های متفاوت بتوانند بخشی از سرنوشت مشترک خود را ببینند، بدون آنکه تفاوت‌هایشان را انکار کنند. همبستگی واقعی به معنای یکسان شدن نیست؛ به معنای امکان همکاری در میان تفاوت‌هاست.
مطالبه زن برای برابری، خواست کارگر برای امنیت و زندگی شایسته، خواست معلم برای آموزش عادلانه، خواست بازنشسته برای کرامت و خواست جوان برای آینده‌ای قابل زیستن، گرچه یکسان نیستند، اما می‌توانند در پرسشی مشترک به یکدیگر برسند: انسان تا چه اندازه می‌تواند بر زندگی و سرنوشت خود اثر بگذارد؟ رهایی نیز از همین‌جا آغاز می‌شود؛ از تبدیل انسان از موضوع تصمیم دیگران به کنشگر زندگی خویش، در خانواده، جامعه، محیط کار، فرهنگ، اقتصاد و سیاست.
در چنین مسیری، خشم ضروری است اما کافی نیست. خشم می‌تواند آغاز حرکت باشد، اما اعتماد و همکاری را به‌تنهایی نمی‌سازد. قدرت اجتماعی زمانی پدید می‌آید که افراد بتوانند در مقیاس‌های کوچک و بزرگ، تجربه همکاری، گفت‌وگو، تصمیم‌گیری مشترک و حل اختلاف را بیاموزند. به همین دلیل، تغییر اجتماعی فقط تغییر در ساختار قدرت نیست؛ تغییر در شیوه رابطه انسان‌ها با یکدیگر نیز هست. جامعه‌ای که خواهان دموکراسی است، باید بتواند مناسبات دموکراتیک را از درون خود تجربه کند.
این امر مستلزم فاصله گرفتن از دو تصور افراطی است: یکی انتظار برای ظهور یک منجی یا مرکز واحد که همه جامعه را نمایندگی کند و دیگری تصور اینکه هرگونه سازمان‌یافتگی با آزادی و استقلال ناسازگار است. جامعه متکثر می‌تواند از شبکه‌ای از تشکل‌های صنفی، انجمن‌های مدنی، گروه‌های محلی، ابتکارهای فرهنگی و اجتماعی و نهادهای مستقل شکل بگیرد؛ شبکه‌هایی که استقلال خود را حفظ می‌کنند، اما در مسائل مشترک با یکدیگر همکاری دارند. یک تشکل لازم نیست مدعی نمایندگی کل جامعه باشد و هیچ جریان سیاسی نباید خود را مالک حقیقت یا نماینده انحصاری مردم بداند.
همکاری نیز مستلزم توافق کامل نیست. گروه‌های مختلف می‌توانند درباره اقتصاد، فرهنگ، سبک زندگی یا آینده سیاسی اختلاف داشته باشند، اما بر سر اصولی مانند کرامت انسانی، آزادی، برابری در برابر قانون، حق تشکل، عدالت اجتماعی و مشارکت شهروندان همکاری کنند. جامعه دموکراتیک جامعه‌ای نیست که در آن اختلاف از میان رفته باشد؛ جامعه‌ای است که در آن اختلاف بدون حذف و دشمن‌سازی قابل مدیریت باشد.
در این میان، اعتماد اهمیت بنیادی دارد. اعتماد با دعوت به «اتحاد» ساخته نمی‌شود؛ در عمل و در رابطه ساخته می‌شود. زمانی شکل می‌گیرد که افراد ببینند دیگری به استقلالشان احترام می‌گذارد، از همکاری برای حذف آنان استفاده نمی‌کند و اختلاف نظر را به دشمنی تبدیل نمی‌سازد. از همین رو، قدرت اجتماعی پایدار بیش از آنکه از مرکز فرماندهی آغاز شود، از همکاری‌های کوچک، حل مسائل مشترک و تجربه‌های موفق مشارکت شکل می‌گیرد.
از این منظر، «زن، زندگی، آزادی» را نباید فقط با معیار پیروزی یا شکست یک اعتراض سنجید. این جنبش تجربه‌ای مهم از ظرفیت جامعه برای عبور از مرزهای معمول و دیدن سرنوشت مشترک بود؛ اما هم‌زمان نشان داد که همبستگی اجتماعی برای تبدیل شدن به نیرویی پایدار، به رابطه، اعتماد، نهاد، همکاری و فرهنگ سیاسی تازه نیاز دارد.
پرسش امروز بنابراین کمتر این است که چه کسی کم‌کاری کرد یا کدام گروه باید بیشتر وارد میدان می‌شد. پرسش اساسی‌تر این است که چگونه می‌توان شرایطی ساخت که گروه‌های مختلف، بدون حذف یکدیگر، بر سر اصولی مشترک برای آینده همکاری کنند. آینده تغییر در ایران را نمی‌توان به یک طبقه، جنسیت، نسل، قوم یا جریان سیاسی سپرد. جامعه‌ای متکثر، به شکلی متکثر از مشارکت و رهایی نیاز دارد؛ شکلی که در آن آزادی از عدالت اجتماعی جدا نباشد، عدالت بهانه‌ای برای محدود کردن آزادی نشود، تفاوت‌ها به رسمیت شناخته شوند و هیچ گروهی خود را مالک حقیقت یا نماینده انحصاری جامعه نداند.
در این معنا، «ما» چیزی از پیش ساخته‌شده نیست؛ فرایندی است که باید ساخته شود. نزدیکی باید به رابطه تبدیل شود، رابطه به اعتماد، اعتماد به همکاری و همکاری به قدرت اجتماعی دموکراتیک. شاید مهم‌ترین میراث «زن، زندگی، آزادی» نیز همین پرسش باز باشد: چگونه می‌توان همبستگی ایجادشده در یک مقطع تاریخی را به رابطه‌های پایدار تبدیل کرد و جامعه‌ای ساخت که انسان‌های متفاوت بتوانند بدون شبیه شدن به یکدیگر، در ساختن آینده مشترک همکاری کنند؟
اگر چنین «ما»یی شکل بگیرد، میراث «زن، زندگی، آزادی» فقط خاطره خیابان‌ها و روزهای اعتراض نخواهد بود، بلکه می‌تواند آغاز مسیری باشد که در آن انسان‌ها از موضوع تصمیم دیگران بودن فاصله می‌گیرند و به صاحبان حق، شریکان جامعه، و کنشگران آیندهٔ خویش تبدیل می‌شوند. تغییر پایدار از همین‌جا آغاز می‌شود: نه با حذف تفاوت‌ها، بلکه با ساختن امکان همکاری در میان آنها.
از کانال تلگرام ما آن راه سوم هستیم