جمعه ۱۳ شهریور ۱۴۰۵
مقامات جمهوری اسلامی از کسری روزانه حدود ۱۴میلیون لیتر بنزین در کشور خبر میدهند، بحرانی که نشانهٔ بارز آن صفهای چندکیلومتری خودروها مقابل پمپبنزینهاست.
اگرچه دولت این ناترازی را عمدتاً به افزایش شمار خودروها و مصرف زیاد تولید داخلی نسبت میدهد، بررسیهای «مرکز دادههای باز ایران» نشان میدهد که این بحران تنها حاصل رشد تقاضا نیست، بلکه سقوط کیفیت بنزین تولیدی، اُفت چشمگیر عرضهٔ سوختهای جایگزین مانند سیانجی (CNG) برای خودروهای دوگانهسوز، و توقف توسعهٔ ظرفیت پالایشگاهی در ایجاد این معضل نقش اساسی داشته است.
جدیدترین پالایشگاه بزرگ ایران به نام ستارهٔ خلیج فارس در سال ۱۳۹۷ به بهرهبرداری رسید. در سالهای پس از آن، محدودیتهای ناشی از شیوع کرونا کاهش چشمگیر مصرف بنزین را بهدنبال داشت، بهگونهای که ایران برای مدتی کوتاه به صادرکنندهٔ بنزین تبدیل شد. اما طی پنج سال گذشته شرایط کاملاً دگرگون شده و کشور اکنون با کسری فزایندهٔ سوخت مواجه است.
بر اساس دادههای رسمی، از سال ۱۴۰۰ تا سال گذشته بیش از ۵میلیون و ۳۲۰هزار دستگاه خودرو سواری بنزینسوز تولید خودروسازان داخلی روانهٔ بازار شده است. در همین دوره حدود ۱۴۰هزار خودرو خارجی نیز وارد کشور شده که بخش عمدهٔ آنها بنزینسوزند.
در مقابل، به گفته مقامات جمهوری اسلامی، طی همین دوره تنها حدود ۶۸۰ هزار خودرو قدیمی و فرسوده از چرخه مصرف خارج و اسقاط شده است. به این ترتیب، طی پنج سال گذشته در مجموع نزدیک به پنج میلیون دستگاه به شمار خودروهای بنزینسوز کشور افزوده شده است.
طبق برآورد کمیسیون صنایع و معادن مجلس، خودروهای تولید داخل بهطور متوسط برای پیمودن هر ۱۰۰ کیلومتر، بین ۸ تا ۱۰ لیتر بنزین مصرف میکنند؛ رقمی که حدود یکسوم بیشتر از مصرف خودروهای خارجی است.
بنابراین، افزایش تعداد خودروها نهتنها مستقیماً تقاضا برای بنزین را بالا برده، بلکه پایین بودن بهرهوری ناوگان خودرویی داخلی نیز فشار بیشتری بر مصرف سوخت وارد کرده است.
کاهش تولید بنزین مرغوب
اما رشد مصرف تنها بخشی از ماجراست. بنا بر یک گزارش محرمانه شرکت ملی پالایش و پخش فراوردههای نفتی که به رویت مرکز دادههای باز ایران رسیده، دولت از سال ۱۴۰۳، با هدف کاهش هزینهٔ تولید بنزین، تولید روزانه بیش از ۳٫۷میلیون لیتر بنزین سوپر را متوقف کرده و همزمان تولید بنزین با استاندارد یورو۴ و یورو۵ را نیز کاهش داده است.
در مقابل، تولید بنزین بیکیفیت با اُکتان ۸۷ افزایش یافته است. بر اساس همین سند، اکنون حدود ۸۰درصد بنزین مصرفی کشور از نوع اُکتان ۸۷ است.
کیفیت پایینتر بنزین و عدد اُکتان پایینتر موجب احتراق نامناسبتر و در نتیجه افزایش مصرف سوخت میشود. از سوی دیگر، طبق این سند، سهم مواد افزودنی در تولید بنزین نیز بیش از چهاربرابر شده است.
در همین حال، پالایشگاه ستاره خلیج فارس، بزرگترین پالایشگاه کشور، اخیراً از آغاز استفاده از متانول بهعنوان ماده افزودنی جدید در بنزین برای جبران کسری سوخت خبر داده است.
استفاده از متانول بهعنوان افزودنی سوخت، به دلیل نگرانیهای فنی و زیستمحیطی، در استانداردها و توصیههای صنعت خودروسازی جهان محدودیتهای جدی دارد. این ماده ارزان که حدود ۴۴ درصد از تولید محصولات پایه پتروشیمی ایران را تشکیل میدهد، میتواند به اجزای موتور و سیستم سوخترسانی خودرو آسیب بزند و همچنین پیامدهای زیستمحیطی و بهداشتی دارد.
کاهش عرضه سیانجی؛ بنزین بیشتر برای خودروها
همزمان، بحران گاز ایران نیز بهطور غیرمستقیم به تشدید کسری بنزین دامن زده است.
دادهها نشان میدهد عرضه روزانه سیانجی از ۲۴/۷ میلیون مترمکعب در سال ۱۴۰۰ به حدود ۱۵/۸ میلیون مترمکعب در سال گذشته کاهش یافته است.
این کاهش به معنای آن است که بخشی از خودروهای دوگانهسوز که پیشتر از سیانجی استفاده میکردند، اکنون ناچار به مصرف بنزین هستند. برآوردها نشان میدهد این تغییر بهتنهایی میتواند روزانه حدود ۹ میلیون لیتر به تقاضای بنزین کشور اضافه کرده باشد.
به بیان دیگر، کمبود گاز نهتنها بحران مستقلی در بخش انرژی ایجاد کرده، بلکه از مسیر کاهش عرضه سیانجی، بحران بنزین را نیز تشدید کرده است.
جهش واردات بنزین
افزایش مصرف و کاهش توان تولید داخلی، وابستگی ایران به واردات فراوردههای نفتی را نیز بهشدت افزایش داده است.
طبق آمارهای بانک مرکزی، ارزش واردات گاز و فراوردههای نفتی ایران از حدود ۱۹۷ میلیون دلار در سال ۱۴۰۰ به بیش از ۲/۹ میلیارد دلار در سال گذشته رسیده است؛ افزایشی که نشاندهنده فشار فزاینده بر منابع ارزی کشور برای تأمین سوخت است.
از سوی دیگر، در جریان جنگ، پالایشگاه لاوان نیز هدف حمله قرار گرفت. این پالایشگاه ظرفیت تولید روزانه حدود ۳٫۵میلیون لیتر بنزین دارد و آسیب دیدن آن فشار بیشتری بر زنجیرهٔ تأمین سوخت کشور وارد کرده است.
مقامات جمهوری اسلامی میگویند حتی با استفاده از بنزین تولیدشده در پتروشیمیها و مواد افزودنی، کشور اکنون با کسری روزانه حدود ۱۴ میلیون لیتر بنزین مواجه است.
جمهوری اسلامی پیشتر بخشی از مازوت صادراتی خود را با بنزین وارداتی تهاتر میکرد. اما با آغاز محاصره دریایی ایالات متحده علیه جمهوری اسلامی در نیمه ژوئیه امسال، صادرات نفت و فراوردههای نفتی ایران و همچنین واردات بنزین با اختلال جدی مواجه شده است.
دادههای شرکت اطلاعات انرژی کپلر که در اختیار «مرکز دادههای باز ایران» قرار گرفته است نشان میدهد که متوسط صادرات روزانهٔ مازوت ایران از آغاز جنگ در ۲۸ فوریه (۹ اسفند ۱۴۰۴) تا اواخر ماه اوت امسال (اوایل شهریور ۱۴۰۵) به حدود ۸۸هزار بشکه در روز رسیده است که ۶۰درصد کمتر از متوسط صادرات پیش از جنگ است.
در نتیجه، ایران اکنون با یک چرخهٔ فزاینده مواجه است: افزایش شمار خودروهای پُرمصرف، کاهش کیفیت بنزین، اُفت عرضهٔ سیانجی، محدودیت ظرفیت پالایشی، و اختلال در واردات و صادرات فراوردهها همزمان بر بازار سوخت فشار وارد میکنند.
به همین دلیل، بحران کنونی بنزین را نمیتوان صرفاً نتیجهٔ افزایش تعداد خودروها دانست. این بحران حاصل سالها عقبماندگی در توسعهٔ ظرفیت پالایشگاهی، پایین بودن بهرهوری ناوگان خودروها، کاهش کیفیت سوخت، و تشدید بحران گاز و محدودیتهای تجاری و تحریمی است، عواملی که اکنون همزمان به نقطه بحرانی رسیدهاند.
از وبگاه مرکز دادههای باز ایران