چهارشنبه ۲۸ مرداد ۱۴۰۵
گزارش ویژهٔ اندیشهٔ نو: در چشمانداز مالی جهان، سامانههای پرداخت فرامرزی نقشی حیاتی در روانسازی تجارت بینالمللی ایفا میکنند. در سالهای اخیر سامانهٔ پرداخت بینبانکی فرامرزی چین (CIPS)[۱] بازیگری کلیدی شده و جایگزینی استراتژیک برای شبکهٔ غالب سوئیفت (SWIFT) ارائه میدهد. در این گزارش به بررسی گسترش CIPS، تمایزهای اساسی آن با سوئیفت، اهمیت ژئوپلیتیکی آن، و کاربرد فزایندهٔ آن در جمهوری اسلامی ایران، بهویژه در معامله با اروپا، میپردازیم.
گسترش و نقش CIPS
سامانهٔ پرداخت بینبانکی فرامرزی چین (CIPS) که بانک خلق چین (PBOC) در سال ۲۰۱۵ راهاندازی کرده است بهعنوان ستون فقرات بینالمللیسازی یوان طراحی شده تا تراکنشهای فرامرزی را به این ارز تسهیل کند . این سامانه از آن زمان تا کنون رشد چشمگیری داشته است. تا آوریل ۲۰۲۶ این سامانه ۱۹۴ عضو مستقیم و ۱,۵۹۷ عضو غیرمستقیم داشت و اکنون شبکهای از بیش از ۱,۶۶۱ شرکتکننده را در بیش از ۱۰۰ کشور جذب کرده است. در سال ۲۰۲۴ این سامانه ۱۷۵تریلیون یوان (معادل ۲۵تریلیون دلار) تراکنش فرامرزی را پردازش کرد که نسبت به سال قبل ۴۳درصد رشد داشت.
CIPS در مقابل SWIFT – تفاوتهای بنیادین
اگرچه CIPS و SWIFT هر دو زیرساختهای حیاتی بینالمللی مالیاند، اما از نظر ساختار و کارکرد تفاوتهای اساسی دارند. نمودار زیر خلاصهای از این تمایزها را نشان میدهد:
اهمیت استراتژیک CIPS: انگیزههای وجودی
ایجاد و گسترش CIPS بیش از آنکه تصمیم اقتصادی باشد، پاسخی استراتژیک به چالشهای ژئوپلیتیکی بوده است. مهمترین انگیزههای ایجاد این سامانه عبارتاند از:
۱- کاهش وابستگی به سامانههای غربی: سیستم پرداخت بینبانکی فرامرزی چین (CIPS) ابزاری است که برای کاهش اتکای چین و شریکان تجاریاش به سامانههای مالی زیر نفوذ و سلطه غرب، بهویژهٔ نظامی دلاری آمریکا، طراحی شده است . این استقلال (از دلار) بهویژه برای کشورهایی که در معرض تحریمهای آمریکا قرار دارند حیاتی است.
۲- ایمنسازی در برابر سلاحسازی نظام مالی: رخدادهایی نظیر اخراج روسیه از بخشهایی از سامانهٔ سوئیفت در سال ۲۰۲۲ نگرانیها دربارهٔ سلاحسازی نظام مالی را برجسته کرد. سامانهٔ چینی CIPS در واقع بهصورت «حصار استراتژیک» (strategic hedge) در برابر چنین اقدامات فشارآمیزی عمل میکند و راهی جایگزین برای انجام تراکنشهای بینالمللی فراهم میآورد.
۳. بینالمللیسازی یوان: سامانهٔ چینی CIPS سنگبنای تلاش آن کشور برای افزایش نقش یوان در تجارت و سرمایهگذاری جهانی است . با وجود اینکه سهم یوان از پرداختهای بینالمللی (حدود ۳٫۱٪ در اواسط ۲۰۲۶) و ذخایر ارزی جهان (حدود ۲٪) هنوز در مقایسه با دلار ناچیز است، اما رشدی مستمر داشته است.
با وجود این پیشرفتها، CIPS هنوز با چالشهایی روبهرو است. بیشتر شرکتکنندگان خارجی آن غیرمستقیماند و برای ارتباط با بانکهای تسویهکننده همچنان به پیامرسانی سوئیفت وابستهاند . برآوردها نشان میدهد که حدود ۶۰درصد از تراکنشهای CIPS هنوز به زیرساخت پیامرسانی سوئیفت متکی است. همچنین، نقدینگی کافی یوان در خارج از چین و نبود قدرت قیمتگذاری برای کالاهای کلیدی به یوان از موانع پیش روی این سامانه است.
کاربرد CIPS در جمهوری اسلامی ایران و نقش یوان در اروپا
جمهوری اسلامی ایران یکی از نمونههای بارز استفاده از CIPS و یوان برای دور زدن تحریمهای آمریکا شده است.
درآمد نفتی به یوان: بر اساس گزارشهای متعدد، از جمله گزارش وال استریت ژورنال، ایران در سال ۲۰۲۴ حدود ۴۳میلیارد دلار از صادرات نفتیاش درآمد داشته است که بخش عمدهٔ آن به یوان و از طریق کانالهای مالی چین، خارج از شبکهٔ بانکی زیر نظارت و سلطهٔ غرب، پرداخت شده است . این پرداختها عمدتاً از طریق CIPS و شبکهای از بانکهای کوچک و شرکتهای صوری در مناطقی مانند هنگکنگ صورت میگیرد. چین حدود ۹۰٪ از صادرات نفت ایران را میخرد.
یوان حاصل از فروش نفت صرفاً در چین باقی نمیماند. ایران از این یوانها برای تأمین کالاها و خدمات مورد نیازش، از جمله از اروپا، استفاده میکند. این سازوکار به ایران امکان میدهد که بدون نیاز به تبدیل کردن ارز به دلار یا یورو از طریق سامانههای بانکی تحریمشده، مستقیماً از محل درآمدهای یوانیاش کالاهای اروپایی بخرد. با اینکه برآورد دقیقی از حجم کل این خریدها در دسترس نیست، اما مشخص است که ایران از این محل کالاهایی وارد میکند. این چرخه وابستگی مالی ایران به نظام دلاری را کاهش داده است و به تثبیت نقش یوان بهعنوان ارز جایگزین در تجارت جهانی کمک میکند.
گسترش یوان در اروپا
در یک تحول مهم در اوت ۲۰۲۶، بانک خلق چین «دویچه بانک» (Deutsche Bank) را بهعنوان اولین بانک غیرچینی پذیرفت و به کار گرفت تا بانک تسویهکنندهٔ (clearing house) یوان در اتحادیهٔ اروپا باشد. با این تصمیم تاریخی، انحصار بانکهای بزرگ دولتی چین در این حوزه شکست و به شرکتهای اروپایی امکان داده شد که تراکنشهای یوانیشان را مستقیماً و با هزینهای کمتر در فرانکفورت انجام دهند و نیازی به تبدیل کردن اجباری به دلار نداشته باشند. این اقدام پلی مستقیم بین نظام مالی اروپا و نظام مالی یوان چین (از جمله CIPS) ایجاد میکند و هزینههای ارزی و پیچیدگیهای عملیاتی را برای شرکتهای چند ملیتی اروپایی که با چین تجارت دارند بسیار کاهش میدهد.
[1] Cross-Border Interbank Payment System، سامانهٔ پرداخت بینبانکی فرامرزی چین، شبکهای مالی است که در سال ۲۰۱۵ بانک مرکزی چین راهاندازی کرد. این سامانه برای تسویهحسابهای تجاری با پول ملی چین (یوان) به کار میرود و رقیب و جایگزینی برای سامانهٔ «غربی» سوئیفت شناخته میشود.